Amerykanka w śląskim pałacu. Historia pałacu w Dobrej

Niewiele osób wie, że w niewielkiej Dobrej na Opolszczyźnie znajdował się niegdyś jeden z najciekawszych zespołów pałacowo-parkowych regionu. Jego romantyczny park porównywano do słynnego Bad Muskau, a neogotycka rezydencja należała do najwcześniejszych przykładów tego stylu na Śląsku Opolskim. To właśnie tutaj, w otoczeniu stawów, strumieni, różanych ogrodów i egzotycznych gatunków drzew, zamieszkała Muriel White – niezwykła amerykanka, która na Śląsku odnalazła swój American Dream. Los jednak sprawił, że jej historia, podobnie jak dzieje samego pałacu, zakończyła się tragicznie. Dziś jednak Dobra znów przyciąga uwagę za sprawą spektakularnej odbudowy zapomnianego zabytku.

Dobra – jedna z najstarszych miejscowości na ziemi prudnickiej

Choć pierwsze wzmianki źródłowe o Dobrej pojawiają się w średniowieczu, miejscowość prawdopodobnie istniała już znacznie wcześniej. Przez stulecia jej nazwa występowała w różnych formach: Dobrin, Dobraw czy Dobrau. W 1936 roku, w ramach germanizacji nazw miejscowych prowadzonej przez władze III Rzeszy, miejscowość przemianowano na Burgwasser. Do historycznej nazwy Dobra powrócono po 1945 roku. Położona na pograniczu Borów Niemodlińskich wieś od wieków przyciągała właścicieli ziemskich. O wyjątkowości miejsca decydowały nie tylko żyzne grunty, ale także malowniczy krajobraz, który w XIX wieku stał się fundamentem jednego z najciekawszych założeń pałacowo-parkowych na Śląsku Opolskim.

Pałac w Dobrej - od barokowej rezydencji do neogotyckiego zamku

Historia pałacu rozpoczyna się w połowie XVIII wieku. W latach 50. XVIII stulecia królewski radca dworu Erdmann Carl von Roedern, syn pruskiego ministra wojny, wzniósł w Dobrej reprezentacyjną rezydencję utrzymaną w stylu francuskiego baroku. Już wtedy należała ona do najbardziej okazałych siedzib szlacheckich w regionie. Przełom nastąpił w 1780 roku, gdy majątek kupił hrabia Leopold Heinrich von Seherr-Thoss - jeden z największych właścicieli ziemskich na Śląsku i zaufany współpracownik króla Fryderyka Wielkiego. Wraz z tym zakupem rozpoczęła się trwająca ponad półtora wieku historia związku Dobrej z rodem Seherr-Thossów.

Największe zmiany nastąpiły jednak dopiero w połowie XIX wieku. Hermann von Seherr-Thoss postanowił całkowicie odmienić rodową siedzibę. W latach 1857-1860 dawny pałac barokowy został przebudowany według projektu Rudolfa Gottgetreu. Efektem prac była jedna z najciekawszych neogotyckich rezydencji na Śląsku. Architekt zachował znaczną część wcześniejszej bryły budynku, nadając jej jednak zupełnie nowy charakter. Pojawiła się monumentalna sześciokondygnacyjna wieża, wieżyczki narożne, ostrołukowe detale oraz elementy nawiązujące do średniowiecznej architektury obronnej. Angielscy krytycy architektury określali ten typ budowli mianem „castelled”, czyli utrzymanej w stylu zamkowym.

Ród Seherr-Thoss i złoty okres Dobrej

Rozbudowa pałacu była tylko częścią większego przedsięwzięcia. Hermann von Seherr-Thoss chciał stworzyć nowoczesną, reprezentacyjną rezydencję otoczoną równie imponującym krajobrazem. Projekt parku opracował Gustav Meyer, jeden z najwybitniejszych niemieckich architektów krajobrazu XIX wieku, współpracownik środowiska skupionego wokół twórców ogrodów w Poczdamie. Za realizację odpowiadał z kolei słynny ogrodnik Eduard Petzold, znany między innymi z prac prowadzonych w Bad Muskau.

Powstał romantyczny park krajobrazowy o powierzchni około 90 hektarów. Wykorzystano naturalny bieg rzeki Białki, tworząc stawy, rozlewiska i malownicze polany. Po wodzie pływały łódki, w parku spacerowały daniele i sarny, funkcjonowała herbaciarnia, rozarium oraz hotel w stylu szwajcarskim. Współcześni porównywali Dobrą do wspomnianego słynnego parku w Bad Muskau, uznając ją za jeden z najciekawszych przykładów romantycznej architektury krajobrazu w regionie.

Tragiczny los amerykańskiej arystokratki. Historia Muriel White

Jedną z najbardziej niezwykłych postaci związanych z pałacem była Muriel White, córka amerykańskiego przemysłowca i dyplomaty,  Henry'ego White'a (był współpracownikiem Theodore’a Roosevelta i Woodrowa Wilsona, a także współautorem traktatu wersalskiego). Muriel władała sześcioma językami, wychowywała się między Londynem, Paryżem i Rzymem, podróżując po świecie z rodzicami, a podczas jednej z takich podróży poznała Hermanna von Seherr-Thossa. W 1909 roku poślubiła arystokratę i zamieszkała z nim na Śląsku, w pałacu w Rozkochowie, a od 1922 r. - w Dobrej. 

Według wspomnień mieszkańców była osobą skromną, życzliwą i zaangażowaną społecznie. Wraz z mężem utrzymywała dobre relacje z pracownikami majątku, starając się nawet używać języka polskiego w codziennych kontaktach. Losy Muriel White tragicznie splotły się z wydarzeniami II wojny światowej. Muriel z mężem sprzeciwiali się polityce Hitlera, co nie spodobało się władzom. Ich dzieci jeszcze przed wojną wyjechały i zamieszkały na stałe w Stanach Zjednoczonych.  Gestapo miało wywierać na hrabinę presję, żądając sprowadzenia ich z powrotem do Niemiec. Według przekazów rodzinnych i lokalnych relacji narastające prześladowania doprowadziły  hrabinę do załamania. W marcu 1943 roku popełniła samobójstwo, rzucając się z pałacowej wieży.

Muriel von Seherr-Thoss

Wojna i upadek pałacu w Dobrej

Styczeń 1945 roku oznaczał koniec dawnego świata. W obliczu zbliżającego się frontu Hermann von Seherr-Thoss opuścił majątek i udał się na południe. Kilka dni później do Dobrej wkroczyły wojska radzieckie. W trakcie walk pałac został poważnie uszkodzony i częściowo spalony. Po wojnie majątek znacjonalizowano. Pozbawiony opieki obiekt szybko popadał w ruinę. Mieszkańcy okolicznych miejscowości rozebrali część wyposażenia, zniknęły meble, elementy dekoracyjne i materiały budowlane. Z czasem zawaliły się dachy i stropy, a wewnątrz budynku zaczęły rosnąć drzewa. Podobny los spotkał park. Zdewastowano układ wodny, wycinano cenne drzewa i krzewy, a wiele historycznych elementów małej architektury uległo zniszczeniu. Jeszcze pod koniec XX wieku pałac był jedną z najbardziej spektakularnych ruin na Opolszczyźnie.

Mauzoleum, strażnice i oficyny – zabytki ukryte w parku

Pałacowy park skrywa znacznie więcej niż samą rezydencję. W 1882 roku powstało neogotyckie mauzoleum rodziny Seherr-Thoss, przeznaczone dla protestanckich członków rodu. Wzniesiono je na sztucznie usypanym wzgórzu, pośród sosen i świerków. Wewnątrz znajdowało się sześć nisz grobowych oraz cytat z Apokalipsy św. Jana. Obiekt został zbezczeszczony w 1945 roku, a później przez lata niszczał. W 2026 roku zakończyła się jego rewitalizacja.

Do dziś zachowały się również dwie niezwykłe strażnice parkowe. Jedna przypomina niewielką kamienną twierdzę i stoi w pobliżu dawnego jeziorka. Druga strzegła głównego wjazdu do rezydencji. Oba budynki projektowano w tym samym neogotyckim duchu co pałac. Przetrwała także barokowa oficyna, pełniąca dawniej funkcje administracyjne i mieszkalne dla służby. W obrębie dawnego folwarku zachowały się między innymi stajnie, wozownia, spichlerz oraz relikty zabudowań ogrodniczych.

Kościół św. Jana Chrzciciela – neogotycka świątynia fundacji Seherr-Thossów

Integralnym elementem całego założenia jest kościół św. Jana Chrzciciela. Kamień węgielny pod jego budowę położono w 1867 roku. Fundatorką świątyni była hrabina Olga von Seherr-Thoss z rodu Strachwitz, a projekt przygotował ten sam architekt, który odpowiadał za przebudowę pałacu – Rudolf Gottgetreu. Kościół wykonano z kamienia i nakryto łupkowym dachem. Dzięki wspólnemu autorowi i stylistyce tworzy on z pałacem oraz innymi budynkami spójną architektonicznie całość. Pod głównym ołtarzem urządzono kryptę grobową rodziny Seherr-Thoss. Przy świątyni znajduje się również neogotycka kostnica. Także ten obiekt ucierpiał podczas działań wojennych w 1945 roku, kiedy żołnierze radzieccy dokonali dewastacji wyposażenia kościoła.

Odbudowa pałacu w Dobrej. Jak ruina odzyskuje dawny blask?

Przełom nastąpił dopiero w 2001 roku, gdy ruinę wraz z parkiem kupił gliwicki przedsiębiorca Franciszek Jopek. Od 2002 roku rozpoczął się jeden z najbardziej ambitnych prywatnych projektów ratowania zabytków na Opolszczyźnie. Najpierw usunięto tysiące metrów sześciennych gruzu oraz drzewa rosnące wewnątrz budynku. Następnie odbudowano konstrukcję, wykonano nowe stropy, schody i dach. Odtworzono historyczne detale architektoniczne, przywrócono okna oraz zabezpieczono mury. Prace objęły także otoczenie pałacu. Uporządkowano historyczny park, odnowiono układ wodny, wyremontowano budynek bramny oraz poddano renowacji neogotyckie mauzoleum. Dzięki tym działaniom obiekt został uratowany przed całkowitym zniszczeniem.

Dziś pałac w Dobrej pozostaje własnością prywatną i nadal przechodzi proces rewaloryzacji. Choć do pełnego odtworzenia dawnej rezydencji droga jest jeszcze długa, skala wykonanych prac sprawia, że miejsce coraz częściej wymieniane jest jako jeden z najciekawszych przykładów ratowania historycznej architektury na Śląsku Opolskim. Odwiedziłam pałac podczas jednego z dni otwartych i mogłam ocenić postęp prac, a także, już samodzielnie, poznać bogatą historię zabytku i jego mieszkańców. Co o niej sądzicie?

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)

Jak dojechać do pałacu w Dobrej?

Zwiedzanie pałacu w Dobrej, cennik i godziny otwarcia: 

Pałac na co dzień niedostępny do zwiedzania. 

Warto zobaczyć w okolicy:

Pałac w Mosznej

Pałac w Rozkochowie

Młyn Amerykan

Krapkowice

Wapiennik Ikar

Zamek w Rogowie Opolskim

Nowizna - pałac z herbami i krzyżem pokutnym

Czy wiedzieliście, że w niewielkiej dolnośląskiej wsi przez pewien czas mieszkał król Prus? A może słyszeliście o pałacu, którego historia zaczęła się od renesansowego dworu zbudowanego w XVI wieku, a później splątała z losami śląskich rodów, Armii Czerwonej i... rodziny Stanisława Wyspiańskiego? Jak przez ponad 450 lat zmieniał się pałac w Nowiźnie i dlaczego dziś ponownie przyciąga miłośników historii? Sprawdźmy.

Historia Nowiźny sięga średniowiecza

Historia Nowiźny rozpoczyna się znacznie wcześniej niż dzieje samego pałacu. Pierwsza wzmianka o miejscowości pojawiła się już w 1292 roku w dokumencie księcia Bolka I świdnickiego dotyczącym uposażenia klasztoru cystersów w Krzeszowie. Kilka lat później wieś odnotowano również w słynnej Księdze Uposażeń Biskupstwa Wrocławskiego. W XIV wieku funkcjonował tu już kościół parafialny, a miejscowość należała do grona rozwijających się śląskich osad rycerskich. Przez kolejne stulecia Nowiźna pozostawała w rękach różnych rodów szlacheckich, które stopniowo rozbudowywały swoje majątki. To właśnie jeden z nich stworzył budowlę, która do dziś dominuje nad krajobrazem wsi.

Od renesansowego dworu do okazałego pałacu

Początki pałacu związane są z Bernhardem von Schelndorfem, właścicielem majątku w XVI wieku. To on około 1565 roku wzniósł renesansowy dwór, którego fragmenty zachowały się do dziś we wnętrzu obecnego pałacu. Datę tę potwierdza wyryty na nadprożu napis znajdujący się w najstarszej części budowli. Pierwotnie był to stosunkowo niewielki, dwukondygnacyjny dwór na planie prostokąta. Wyróżniał się typowym dla śląskiego renesansu układem pomieszczeń z centralną sienią i reprezentacyjną izbą dworską. Zachowały się relikty renesansowej kamieniarki, sklepionych pomieszczeń oraz fragmenty dawnych murów. W kolejnych stuleciach obiekt był wielokrotnie przebudowywany. W XVII wieku właścicielami majątku zostali przedstawiciele rodu von Czettritz, a następnie von Gellhorn. To właśnie w tym okresie wnętrza zaczęły nabierać bardziej reprezentacyjnego charakteru.

Szlacheccy właściciele i królewska wizyta

Przełomowym momentem w historii rezydencji był zakup majątku przez Christiana Friedricha hrabiego zu Stolberg-Wernigerode w 1770 roku. Nowy właściciel przeprowadził gruntowną rozbudowę założenia. Renesansowy dwór otrzymał późnobarokową oprawę i został przekształcony w prawdziwy pałac. Rezydencja zyskała wówczas tak wysoką rangę, że 6 czerwca 1813 roku zatrzymał się tutaj król pruski Fryderyk Wilhelm III. W czasie rozejmu podczas wojen napoleońskich pałac w Nowiźnie pełnił funkcję jego głównej kwatery. To jedna z najciekawszych kart w historii obiektu.

Rodzina von Perponcher-Sedlnitzky i obecny wygląd pałacu

Dzisiejszy wygląd pałacu jest przede wszystkim efektem przebudów przeprowadzonych pod koniec XIX i na początku XX wieku przez rodzinę von Perponcher-Sedlnitzky. Najpierw Wilhelm von Perponcher rozbudował rezydencję o nowe skrzydła i charakterystyczne ryzality przypominające wieże. Następnie jego syn Alexander kontynuował modernizację, nadając budowli reprezentacyjny charakter historyzmu inspirowanego śląskim renesansem i barokiem. Właśnie wtedy powstała bryła  z mansardowym dachem, dekoracyjnymi szczytami, wieżami i bogato opracowanymi elewacjami. Przy pałacu założono również romantyczny park krajobrazowy o powierzchni około czterech hektarów.

Herby na elewacjach i ślady dawnych rodów

Jednym z najciekawszych detali pałacu są liczne herby umieszczone na elewacjach. Nad głównym wejściem znajduje się kartusz herbowy rodziny von Perponcher-Sedlnitzky, ostatnich przedwojennych właścicieli majątku. W frontowych ryzalitach zachowały się również barokowe herby rodu von Gellhorn oraz Barbary von Nostitz, żony Friedricha von Schelndorfa. To rzadki przypadek, gdy na jednym budynku można odnaleźć pamiątki po kilku rodach związanych z jego historią. Na terenie dawnego majątku uwagę zwracają także herby Perponcher-Sedlnitzky oraz polskiego rodu Ciołek umieszczone na zabudowaniach gospodarczych. To ślad małżeństwa Alexandra von Perponcher-Sedlnitzky z Różą Zofią Żeleńską herbu Ciołek.

Wojna i powojenna dewastacja pałacu

Końcówka II wojny światowej przyniosła rezydencji dramatyczny rozdział. W pałacu stacjonowały wycofujące się oddziały niemieckie. Ostatni właściciel, Friedrich Karl von Perponcher-Sedlnitzky, opuścił majątek tuż przed nadejściem frontu. W 1945 roku obiekt zajęła Armia Czerwona, która stacjonowała tutaj przez około półtora roku. W tym czasie wnętrza zostały niemal całkowicie ograbione, a park przekopano w poszukiwaniu rzekomo ukrytych kosztowności. Później pałac pełnił bardzo różne funkcje. Mieszkał tu między innymi miejscowy wójt, który urządził na parterze stajnię dla koni. Następnie budynek przejęła Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, działał tu także Klub Rolnika oraz powstały mieszkania komunalne.

Wnuczka Stanisława Wyspiańskiego i niezwykły epizod w historii pałacu

Mało kto wie, że z pałacem związana jest także rodzina Stanisława Wyspiańskiego. W 1987 roku obiekt trafił do Marii Szczepańskiej z domu Wyspiańskiej jako rekompensata za utracony majątek na dawnych Kresach. Później pałac odziedziczyła Alicja Pasieka, wnuczka Stanisława Wyspiańskiego. Gdy wreszcie mogła zamieszkać w swojej posiadłości, budynek znajdował się już w bardzo złym stanie technicznym. W ogromnym, liczącym około trzydzieści pomieszczeń pałacu brakowało podstawowych instalacji, a kolejne elementy wyposażenia padały łupem złodziei. 

Nowe życie pałacu w Nowiźnie

Przełom nastąpił w 2007 roku, kiedy rezydencję kupił prywatny właściciel- architekt zafascynowany historią śląskich pałaców. Od tego czasu trwa stopniowa i bardzo wymagająca renowacja obiektu. W trakcie prac odsłonięto zachowane fragmenty renesansowych murów, pozostałości dawnych polichromii oraz historyczne detale architektoniczne. Wnętrza odzyskują dawny charakter, a część pomieszczeń została już przystosowana do przyjmowania gości. Dziś pałac funkcjonuje jako miejsce noclegowe i eventowe. Można zatrzymać się w historycznych wnętrzach, organizować sesje zdjęciowe, wydarzenia okolicznościowe, a nawet wynająć cały pałac na wyłączność. 

Krzyż pokutny przy pałacu – ciekawostka dla odwiedzających

Przy pałacu znajduje się granitowy krzyż pokutny, który często pojawia się w opisach obiektu. Warto jednak wiedzieć, że nie jest to średniowieczny zabytek, lecz współczesna replika nawiązująca do dawnych śląskich tradycji związanych z krzyżami pojednania stawianymi przez sprawców zabójstw.

Pałac w Nowiźnie jest doskonałym przykładem tego, jak burzliwe potrafią być losy dolnośląskich rezydencji. Od renesansowego dworu von Schelndorfów, przez barokową siedzibę śląskiej arystokracji i królewską kwaterę podczas wojen napoleońskich, po lata powojennej dewastacji i współczesną odbudowę. Jeśli będziecie w okolicach Dzierżoniowa lub Gór Sowich, warto zjechać z głównej trasy i odwiedzić Nowiźnę, a może nawet zostać tu na noc?

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)

Jak dojechać do pałacu w Nowiźnie?

Zwiedzanie pałacu w Nowiźnie, cennik i godziny otwarcia: 

Informacji udziela właściciel; kontakt na Facebooku.

Warto zobaczyć w okolicy:

Zamek w Goli Dzierżoniowskiej

Pałac w Krzyżowej

Pałac w Dobrocinie

Młyn Hilberta w Dzierżoniowie