Ukryta na zboczach Wielkiej Fatry osada zachowała wygląd dawnej górskiej wsi, a jej drewniane domy stoją dokładnie tam, gdzie budowano je przed dziesiątkami i setkami lat. Co ciekawe, historia tego miejsca nie zaczyna się od drewnianych chat. Na pobliskim Sidorovie już we wczesnej epoce żelaza istniał gród, który miał chronić mieszkańców przed zagrożeniem. Dziś Vlkolínec jest wpisany na listę UNESCO, ale nadal pozostaje przede wszystkim miejscem, w którym mieszkają ludzie. Poznaj niezwykłą wioskę na zboczu góry.
Vlkolínec - drewniana wieś u podnóża Wielkiej Fatry
Vlkolínec leży na zboczach Wielkiej Fatry, u podnóża wzgórza Sidorovo, dziś w granicach Rużomberka. Nie jest to jednak typowy skansen, w którym dawne domy zostały przeniesione z innych miejsc. Tutaj zachowała się cała historyczna osada - jej zabudowa, układ i otaczający ją krajobraz. Drewniane domy ustawione są wzdłuż strumienia, a za nimi rozciągają się sady, tarasowe pola, łąki i lasy. To dawna wieś želiarów, pasterzy i drwali, której wygląd w dużej mierze przetrwał od czasów, gdy drewno było podstawowym materiałem budowlanym. Domy wznoszono z ociosanych pni drzew iglastych na kamiennych fundamentach i kryto gontem. Typowa chata miała zaledwie trzy pomieszczenia: sień pełniącą funkcję kuchni, spiżarnię oraz pokój, w którym cała rodzina spędzała dzień i spała. Charakterystyczne dla Vlkolínca są również kolorowe wapienne elewacje drewnianych domów. Sama nazwa osady nawiązuje do wilków, które dawniej licznie występowały w tutejszych lasach.
Historia Vlkolínca - osada, która zaczęła się od średniowiecza
Zanim powstał dzisiejszy Vlkolínec, na górującym nad nim Sidorovie istniało już ważne miejsce. We wczesnej epoce żelaza funkcjonował tam gród halsztacki. Położenie nie było przypadkowe. Na wysokości około 1092 metrów n.p.m., w trudno dostępnym miejscu, otoczony wałem obronnym, mógł służyć jako schronienie w razie zagrożenia. Nie był stale zamieszkany. Archeolodzy znaleźli tam dwa kompletne naczynia i fragmenty ceramiki. Później w tym samym miejscu istniał również gród słowiański. Pozostały po nim fragmenty ceramiki z okresu wielkomorawskiego i pomorawskiego.
Historia samej osady zaczyna się znacznie później. Vlkolínec zaczął powstawać prawdopodobnie w drugiej połowie XIV wieku, najpewniej za sprawą mieszkańców pobliskiego Białego Potoku. Pierwsza pośrednia wzmianka o miejscowości pochodzi z 1376 roku, a pierwsza bezpośrednia z 1461 roku. Vlkolínec występował wówczas jako jedna z tak zwanych „ulic” Rużomberku. Do tej grupy należały również Villaludrová, Biely Potok i Černová.
Bycie „ulicą” nie oznaczało jednak, że mieszkańcy mieli takie same prawa jak mieszczanie. Rużomberk traktował ich jako swoich poddanych. Musieli płacić podatki, a także odpracowywać obowiązkowe dni na rzecz majątku. W przypadku Vlkolínca podatek wynosił 52 guldeny. W XVIII wieku mieszkańcy wielokrotnie próbowali zmienić ten stan rzeczy. W 1771 roku „ulice” starały się uniezależnić od Rużomberku. Bezskutecznie. Spory trwały przez kolejne dziesięciolecia, a mieszkańcy skarżyli się na swoje traktowanie nawet cesarzowi. W 1775 roku do Liptowa wysłano wojsko w związku z tłumieniem zamieszek, a ich przywódcy zostali uwięzieni i poddani torturom. Ostatecznie długie procesy sądowe przyniosły częściowe zrównanie „ulic” z miastem i możliwość reprezentacji w radzie miejskiej.
Życie mieszkańców było przy tym mocno związane z górskim położeniem osady. W XVII wieku utrzymywali się z rolnictwa, hodowli owiec i bydła, pszczelarstwa oraz produkcji sera i bryndzy. Ważne były także lasy - mieszkańcy zajmowali się wyrębem, wydobyciem węgla i produkcją gontów. W 1825 roku Vlkolínec liczył 334 mieszkańców.
Zabytki Vlkolínca - dzwonnica, studnia i drewniane domy
Największym zabytkiem Vlkolínca nie jest jeden konkretny budynek, ale cała zachowana zabudowa. Drewniane domy stoją w historycznym układzie, a wiele z nich zachowało również dawny podział wnętrz. Dzięki temu można zobaczyć, jak wyglądało życie w niewielkiej górskiej chacie, gdzie kuchnia, magazyn i przestrzeń mieszkalna mieściły się pod jednym dachem.
Wśród pojedynczych obiektów szczególnie wyróżnia się drewniana dzwonnica stojąca w centrum osady. Zbudowano ją w 1770 roku i zachowała się do dziś. Niedaleko znajduje się również drewniana studnia wyciągowa z 1860 roku. Ma 13 metrów głębokości. Na wschodnim krańcu Vlkolínca stoi natomiast Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony w 1875 roku. W pobliżu kościoła i cmentarza pod koniec XIX wieku powstała murowana szkoła.
Nie wszystkie zabudowania przetrwały jednak bez strat. W październiku 1944 roku, podczas walk o pobliskie wzgórze Ostrô w czasie Słowackiego Powstania Narodowego, ostrzał moździerzowy doprowadził do spalenia kilku domów w górnej części osady. Większość mieszkańców została wcześniej ewakuowana do Liptovskiej Lúžnej, ale niemieckie komando zamordowało w Vlkolíncu pięć osób. W czasie I wojny światowej zginęło natomiast 15 mieszkańców, którzy zostali powołani do wojska. Wojna pozostawiła więc ślady także w tej niewielkiej, odizolowanej osadzie.
Vlkolínec i UNESCO - wieś, w której nadal mieszkają ludzie
To właśnie odosobnienie okazało się z czasem jednym z największych atutów Vlkolínca. Osada nie została mocno przekształcona i dzięki temu zachowała swój dawny wygląd. W 1944 roku znajdowały się tu 82 domy. Jeszcze długo później miejsce pozostawało bez podstawowych udogodnień znanych z innych miejscowości = prąd elektryczny doprowadzono dopiero w 1956 roku. Po wojnie zaczęto coraz wyraźniej dostrzegać wartość zachowanej zabudowy. W 1977 roku Vlkolínec został uznany za rezerwat zabytków architektury ludowej.
Kolejny krok nastąpił 11 grudnia 1993 roku. Podczas kongresu UNESCO w Kartagenie w Kolumbii Vlkolínec został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Wpis podkreślił wyjątkowość zachowanego zespołu drewnianej architektury i historycznego układu osady. W całej Europie Środkowej nie zachował się porównywalny zespół oryginalnych domów tego typu.
Najciekawsze jest jednak to, że Vlkolínec nie stał się wyłącznie zabytkiem do oglądania. W drewnianych domach nadal mieszkają stali mieszkańcy - od dzieci po emerytów. Część obiektów udostępniono zwiedzającym i przygotowano w nich wystawy poświęcone historii oraz architekturze miejscowości. Poza samą zabudową można również wejść w otaczający osadę krajobraz Wielkiej Fatry. Dzięki temu Vlkolínec zachował coś, czego nie ma wiele skansenów: nie tylko stare domy, ale także ciągłość miejsca i niesamowity klimat.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
