To nie żart - pomnik jednorożca we wsi o tej samej nazwie

Jadąc w zeszłe wakacje na Suwalszczyznę, zrobiłam sobie przerwę w podróży z noclegiem w Przasnyszu. Ustalając trasę na kolejny dzień, trafiłam na mapie na... Jednorożca. Skuszona niezwykłą nazwą miejscowości postanowiłam się do niej wybrać i sprawdzić, co wspólnego ma to miejsce z legendarnymi stworzeniami.

Jednorożc – wieś z wyjątkową nazwą na skraju Puszczy Zielonej

Jednorożec to jedna z najbardziej charakterystycznych miejscowości na Kurpiach i jedyna wieś w Polsce nosząca nazwę mitycznego stworzenia. Położona na skraju dawnej Puszczy Zielonej od wieków związana była z bartnikami, smolarzami i myśliwymi. Nic więc dziwnego, że z jej początkami wiąże się legenda, która do dziś jest ważnym elementem lokalnej tożsamości.

Legenda o Jednorożcu – jak książę Janusz III miał założyć wieś

Najbardziej znana wersja legendy przenosi nas do czasów księcia mazowieckiego Janusza III. Według opowieści mieszkańcy Puszczy zaczęli mówić o tajemniczym zwierzęciu z jednym rogiem, które widywali bartnicy i smolarze podczas pracy w lesie. Wieści o niezwykłym stworzeniu dotarły na książęcy dwór w Płocku, skąd wyruszyła wyprawa myśliwska. Po kilku dniach bezowocnych poszukiwań książę samotnie wyszedł nocą na skraj puszczy. W blasku księżyca zobaczył pasącego się jednorożca. Wiedząc, że ciało zwierzęcia przypomina pancerz, wycelował w jedyne wrażliwe miejsce – oko. Strzał okazał się śmiertelny. Na pamiątkę tego wydarzenia władca polecił wznieść w tym miejscu chatę myśliwską i nadać jej nazwę Jednorożec. Z czasem wokół niej wyrosła leśna osada, która przekształciła się w dużą wieś istniejącą do dziś.

Maria Weronika Kmoch, CC BY 4.0 <https://creativecommons.org/licenses/by/4.0>, via Wikimedia Commons

Trzy wersje jednej opowieści – co różni legendy o Jednorożcu?

Choć wszystkie znane wersje legendy prowadzą do tego samego finału, różnią się liczbą szczegółów. Najkrótsza, umieszczona w izbie regionalnej miejscowej szkoły, skupia się na samym polowaniu i powstaniu osady. Bardziej rozbudowane opracowanie, spisane przez Lidię Prusik, dodaje opis niezwykłego stworzenia – ogromnego zwierzęcia o błyszczącej niczym stal skórze i pojedynczym rogu przypominającym miecz – oraz pokazuje rozterki księcia przed oddaniem strzału. Z kolei wersja zapisana przez Annę Urlich wzbogaca opowieść o szeroki obraz dawnej Puszczy Kurpiowskiej jako ulubionego miejsca łowów książąt mazowieckich i królów, podkreślając bogactwo tutejszej przyrody. Wszystkie legendy zgodnie tłumaczą jednak nazwę miejscowości, choć historycy wskazują, że jej rzeczywiste pochodzenie mogło być inne. 

Niezależnie od tego legenda o jednorożcu od pokoleń pozostaje najbardziej rozpoznawalną opowieścią związaną z tą niezwykłą kurpiowską wsią. W końcu w każdej legendzie jest ziarno prawdy, więc być może i tutaj kiedyś mieszkały magiczne stworzenia?

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)

Jak dojechać do Jednorożca?

Zwiedzanie Jednorożca, cennik i godziny otwarcia: 

Atrakcja bezpłatna, dostępna całą dobę.

Zamek Książąt Mazowieckich w Ciechanowie - największa warownia średniowiecznego Mazowsza

Czy pod zamkiem w Ciechanowie naprawdę ukryto skarb, którego pilnuje czarny pies? Choć legendy to część historii tego miejsca, to archeolodzy odkryli tu znacznie bardziej fascynujące ślady przeszłości - średniowieczne miecze, topór sprzed ponad 700 lat i pozostałości grodu, który istniał jeszcze przed powstaniem potężnej książęcej warowni. Poznaj ciekawostki i legendy Zamku Książąt Mazowieckich w Ciechanowie.

Historia zamku w Ciechanowie - od drewnianego grodu do książęcej rezydencji

Zanim w Ciechanowie stanęła ceglana warownia, w zakolu rzeki Łydyni istniał drewniany gród z końca XIII wieku. Badania archeologiczne potwierdziły jego istnienie dzięki odkryciu m.in. topora ciesielskiego z około 1290 roku oraz pozostałości drewnianych konstrukcji wzmacniających podmokły teren. Murowany zamek powstał około 1355 roku z fundacji księcia Siemowita III i od początku pełnił funkcję strażnicy chroniącej północno-wschodnie granice Księstwa Mazowieckiego. Był jednocześnie centrum administracyjnym i sądowym oraz miejscem schronienia dla mieszkańców okolicy podczas najazdów. W XV wieku książę Janusz I Starszy rozpoczął przebudowę twierdzy w wygodniejszą rezydencję, a źródła zachowały nawet imię muratora prowadzącego prace - mistrza Niklosa. Po włączeniu Mazowsza do Korony w 1526 roku znaczenie zamku zaczęło stopniowo maleć. Warownia należała później do królowej Bony, gościła Marię Ludwikę Gonzagę, a po zniszczeniach podczas potopu szwedzkiego zaczęła popadać w ruinę.

Architektura zamku w Ciechanowie  twierdza zbudowana na bagnach

Jedną z największych ciekawostek jest sposób budowy zamku. Warownię wzniesiono na podmokłych terenach zalewowych, dlatego fundamenty musiały zostać osadzone na specjalnie przygotowanym podłożu z drewna, kamienia i żwiru. Zamek miał plan prostokąta o wymiarach około 48x57 metrów, a jego obronę wzmacniały szeroka fosa, gliniany wał oraz podwójna palisada. Do wnętrza prowadził most liczący nawet 300 metrów długości. Charakterystycznym elementem budowli są dwie ponad dwudziestometrowe cylindryczne wieże. Zachodnia pełniła funkcję arsenału i strażnicy, natomiast wschodnia służyła jako więzienie. W czasie przebudów w XV i XVI wieku podwyższono mury oraz wieże, a na dziedzińcu powstał reprezentacyjny pałac książęcy zwany Domem Dużym. Do dziś można oglądać jego częściowo zrekonstruowane piwnice.

Ciekawostki o zamku w Ciechanowie - miecze w fosie i legenda o czarnym psie

Archeolodzy odkryli na terenie zamku wiele wyjątkowych zabytków, które pozwoliły odtworzyć jego historię. W fosie odnaleziono dwa miecze z początku XV wieku, głowicę maczugi bojowej, topór oraz fragmenty skórzanego kaftana. Część znalezisk może mieć związek z nieudaną próbą zdobycia zamku przez Krzyżaków w 1409 roku. Badacze natrafili także na pozostałości mostu, przedbramia i drewnianej ostrogi chroniącej przyczółek przeprawy, której wiek określono metodą dendrochronologiczną. Z zamkiem wiąże się również legenda o ukrytym skarbie strzeżonym przez wielkiego czarnego psa. Według miejscowych podań pogłaskanie tajemniczego strażnika miało wskazać drogę do ukrytej komnaty. Skarbu dotąd nie odnaleziono, ale sam zamek nadal pozostaje jednym z najlepiej zachowanych średniowiecznych zamków książęcych na Mazowszu i jest siedzibą Muzeum Szlachty Mazowieckiej.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)

Jak dojechać do Ciechanowa?

Zwiedzanie Zamku Książąt Mazowieckich w Ciechanowie, cennik i godziny otwarcia: 

Informacje na stronie muzeum: muzeumciechanow.pl

Warto zobaczyć także:

Frombork

Olsztyn

Pałac Radziwiłłów w Nieborowie

Park romantyczny w Arkadii

Pałac w Guzowie – polski "zamek nad Loarą"

Nie przecierajcie oczu – ten efektowny pałac nie znajduje się we Francji ani nie mieszkał w nim żaden monarcha. To pałac Sobańskich w Guzowie pod Warszawą – efektowny mazowiecki majątek ziemski. Przez stulecia należał do najważniejszych rodów dawnej Polski, przetrwał wojny, grabieże i powojenną dewastację, by po latach znów zacząć odzyskiwać dawny blask. Choć dziś wciąż trwa jego wieloletnia odbudowa, historia tego miejsca nadal robi ogromne wrażenie.

Guzów – od królewskiej wsi do rezydencji Sobańskich

Historia Guzowa sięga średniowiecza, kiedy miejscowość była częścią dóbr książęcych na Mazowszu. Przez kolejne stulecia majątek przechodził z rąk do rąk – należał m.in. do Szembeków, Potockich, Ogińskich i Łubieńskich. To właśnie z Guzowem związany był Michał Kleofas Ogiński, kompozytor słynnego poloneza „Pożegnanie Ojczyzny”, który urodził się tutaj w 1765 roku. Początkowo w Guzowie stał drewniany dwór otoczony stawami i ogrodami, później Andrzej Ogiński wzniósł bardziej reprezentacyjną, murowaną siedzibę. Prawdziwa przemiana przyszła jednak dopiero w XIX wieku, gdy majątek trafił w ręce Sobańskich.

Feliks Sobański i jego herb

Pałac inspirowany zamkami nad Loarą

W 1856 roku Guzów kupił Feliks Sobański i to on zdecydował o przebudowie dawnego dworu w efektowną neorenesansową rezydencję wzorowaną na francuskich zamkach nad Loarą. Projekt przygotował Władysław Hirszel, a całość uzupełnił rozległy park krajobrazowy autorstwa Waleriana Kronenberga i Franciszka Szaniora. Pałac robił wrażenie nie tylko z zewnątrz. W środku znajdowała się dwupoziomowa sala balowa z kominkami sprowadzonymi z paryskiego pałacu Tuileries, oranżeria pełna egzotycznych roślin i ptaków, marmurowe łazienki oraz bogata kolekcja dzieł sztuki. W zbiorach były prace m.in. Jana Matejki, Olgi Boznańskiej, Juliana Fałata czy Józefa Brandta. Guzów był jednocześnie reprezentacyjną rezydencją i nowoczesnym majątkiem ziemskim – działała tu jedna z pierwszych cukrowni na ziemiach polskich. Integralną częścią zespołu pałacowo-parkowego jest również kaplica pw. św. Feliksa, wzniesiona pod koniec XIX wieku dla rodziny Sobańskich, która po wojnie została przekształcona w kościół parafialny i jako jedna z nielicznych części dawnego majątku nigdy nie utraciła swojej pierwotnej funkcji.

Guzów i I wojna światowa

W czasie I wojny światowej Guzów znalazł się bardzo blisko jednych z najtragiczniejszych wydarzeń na froncie wschodnim. Po niemieckim ataku gazowym pod Bolimowem w maju 1915 roku do miejscowości transportowano rannych i zatrutych żołnierzy rosyjskich. W pałacu Sobańskich urządzono lazaret na około 60 łóżek, a drugi szpital działał przy miejscowej cukrowni. Przez oba punkty medyczne przewinęły się tysiące poszkodowanych. Część ofiar pochowano na cmentarzach wojennych w okolicy Guzowa. W tym samym czasie w pałacu mieścił się sztab armii carskiej generała Wasilija Gurki, a na obrzeżach miejscowości funkcjonowało polowe lotnisko rosyjskie. Jeden z cmentarzy można zobaczyć na obrzeżach dawnego majątku Sobańskich.

II wojna światowa, grabieże i powojenna degradacja

Po odzyskaniu niepodległości rodzinie udało się przywrócić częściowo zniszczonej rezydencji dawny wygląd, ale II wojna światowa przyniosła kolejną katastrofę. Pałac został ograbiony najpierw przez Niemców, później przez Armię Czerwoną. Zniknęły dzieła sztuki, meble i wyposażenie, a wnętrza zostały zdewastowane. Po wojnie majątek znacjonalizowano na mocy reformy rolnej. W pałacu urządzono biura cukrowni i mieszkania dla pracowników, co tylko pogłębiało jego zniszczenie. Z czasem budynek zaczął dosłownie się rozpadać – dach przeciekał, piwnice były zalane, a park zarósł samosiejkami.

Powrót Sobańskich i wielka rewitalizacja

Dopiero w 1996 roku potomkowie dawnych właścicieli odzyskali pałac i rozpoczęli jego ratowanie. Michał Sobański oraz Izabela Ponińska przejęli obiekt w stanie niemal ruiny. Konieczne było osuszanie fundamentów, wzmacnianie konstrukcji, odgrzybianie ścian i całkowita odbudowa skomplikowanego dachu. Prace prowadzone od ponad dekady obejmują również park – oczyszczono stawy, odtworzono aleje i rozpoczęto rekonstrukcję historycznego układu ogrodowego. Choć większość oryginalnego wyposażenia przepadła bezpowrotnie, udało się zachować pojedyncze elementy, m.in. kominki, fragmenty boazerii i część stolarki. Dziś z zewnątrz pałac znów przypomina jedną z najbardziej efektownych rezydencji Mazowsza, choć wnętrza nadal czekają na pełną rekonstrukcję.

Co dalej z pałacem w Guzowie?

Docelowo pałac ma pełnić funkcję luksusowego hotelu i centrum kulturalnego poświęconego trzem rodom związanym z Guzowem – Ogińskim, Łubieńskim i Sobańskim. W planach są sale wystawowe, przestrzenie konferencyjne, restauracja oraz dalsza rewitalizacja całego założenia parkowego. Właściciele podkreślają jednak, że zależy im bardziej na zachowaniu autentycznego charakteru miejsca niż tworzeniu historycznej scenografii. Problemem pozostaje m.in. planowana budowa Centralnego Portu Komunikacyjnego w pobliżu Guzowa, która może wpłynąć na przyszłość całego projektu. Na razie pałac pozostaje niedostępny dla zwiedzających na co dzień, ale nawet oglądany zza ogrodzenia pokazuje skalę tej niezwykłej metamorfozy.

Jak dojechać do Pałacu Sobańskich w Guzowie?

Zwiedzanie Pałacu Sobańskich w Guzowie, cennik i godziny otwarcia: 

obecnie niedostępne. Ewentualne informacje na http://palacwguzowie.pl/

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Warto zobaczyć w okolicy:

Pałac Radziwiłłów w Nieborowie

Park romantyczny w Arkadii

Ofiara urbexu. Jak zniszczono Okrąglaki w Miałkówku

Jeszcze 10 lat temu ośrodek wczasowy Lucień, choć od lat nieczynny, wyglądał, jakby w każdej chwili mieli do niego wrócić wczasowicze. Przeszklone ściany wpuszczały poranne promienie słońca, które podkreślały kolor wzorzystych, tekstylnych tapet, klucze wisiały równo na recepcji, a o zamkniętym ośrodku wiedzieli głównie miejscowi. Gdy pojawili się tu pierwsi "eksploratorzy", ruszyła lawina – internet w mig zapełnił się zdjęciami i filmami z tej lokalizacji, zaczęły znikać meble, wybito szyby, wypruto kable ze ścian. Wystarczyło parę miesięcy, by zamienić ośrodek wczasowy Lucień – słynne Okrąglaki – w ruinę. Jaka jest ich historia i czy naprawdę tak to się musiało skończyć?

Narodziny ośrodka Lucień

W latach sześćdziesiątych, gdy Żyrardów był jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego w Polsce, kierownictwo Zakładów Przemysłu Lniarskiego postanowiło stworzyć dla swoich pracowników miejsce wypoczynku z prawdziwego zdarzenia.W malowniczym Miałkówku koło Gostynina, na terenie dzisiejszego Gostynińsko-Włocławskiego Parku Krajobrazowego, powstał ośrodek wczasowy Lucień. Na ośmiu hektarach wzniesiono cztery nowoczesne, okrągłe pawilony połączone szklanymi łącznikami, w tym jeden z recepcją i stołówką. Jak na realia PRL-u, obiekt był imponujący – 120 pokoi z łazienkami, boiska sportowe, korty tenisowe i bliskość jeziora czyniły z niego atrakcyjne miejsce na spędzenie wakacji. Dla pracowników fabryki Filipa de Girarda, wynalazcy mechanicznej metody przędzenia lnu, był to luksusowy azyl z dala od miejskiego zgiełku.

Lucień w czasach świetności

Zdjęcie za: fotopolska.eu

Lata świetności i powolny zmierzch

Przez kolejne dekady Lucień tętnił życiem – wakacyjne turnusy, kolonie i zakładowe wczasy pod gruszą tworzyły wspomnienia tysięcy rodzin. Jednak koniec epoki przemysłowych gigantów przyniósł kres także i temu miejscu. W 1997 roku Żyrardowskie Zakłady Przemysłu Lniarskiego ogłosiły upadłość, a ośrodek przeszedł w ręce prywatne. Choć przez kilka lat próbowano tchnąć w niego nowe życie, rosnące koszty utrzymania, szczególnie wysokie ceny energii elektrycznej, niezbędnej do zasilania systemu ogrzewania (ośrodek nie posiadał centralnego ogrzewania, tylko elektryczne grzejniki w każdym pokoju) – oraz coraz silniejsza konkurencja doprowadziły do jego zamknięcia w 2007 roku.

Od ikony architektury do ruin

Opuszczony ośrodek z PRL zaczął niszczeć – szyby powybijano, meble rozkradziono, a na ścianach dawnych pokoi pojawiły się ślady ognia i graffiti. Choć gmina próbowała kilkukrotnie sprzedać teren, kolejne licytacje kończyły się fiaskiem. Mimo że w 2021 roku ośrodek ponownie trafił w prywatne ręce, do dziś nic się nie zmieniło. 

Ofiara urbexu

Okrąglaki – bo pod taką nazwą obecnie najczęściej pojawia się ośrodek wczasowy Lucień – to także przykład na to, jakie konsekwencje niesie ze sobą ujawnianie lokalizacji miejsc odwiedzanych przez "urbexowiczów". Jeszcze około 2016 roku stan ośrodka był niemal idealny – w pokojach stały meble, w kuchni na turystów czekały szklanki i talerze, a na recepcji równo wisiały klucze do pomieszczeń. Obiekt stał się prawdziwym urbexowym viralem i gdy w sieci pojawiły się pierwsze relacje, ruszyła kula śnieżna. W ciągu zaledwie kilku miesięcy przez Okrąglaki przewinęły się setki ciekawskich, kradnąc i niszcząc, co popadnie. Obecny stan budynków nie pozostawia złudzenia – nadają się tylko do wyburzenia. Dla porównania, bliźniaczy obiekt w Dźwirzynie został odrestaurowany i działa dziś jako czterogwiazdkowy Hotel Senator.

Wyszłam z tej eksploracji z mocno mieszanymi uczuciami. Z jednej strony odwiedziłam wreszcie ten urbexowy "klasyk", a jego fotografowanie dało mi wiele radości. Z drugiej strony byłam zszokowana skalą zniszczeń oraz tym, jak popularne jest to miejsce. Pod bramą stało kilka samochodów, po terenie ośrodka przechadzały się całe rodziny – brakowało tylko budki z lodami i stoiska z chińskimi zabawkami. Zastanawiam się, na ile to jeszcze jest urbex, skoro Okrąglaki Miałkówek zostały odarte z całej swojej tajemniczości.

Lokalizację podaję bez skrupułów – ona i tak już od dawna nie jest tajemnicą. 

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)