Nie-Boska komedia. Opuszczony pałac w Czerniewie

Pałac w Czerniewie nie należy do miejsc szeroko znanych ani opisanych w przewodnikach. Stoi trochę na uboczu, schowany wśród drzew i pozostałości dawnego majątku. A jednak jego historia okazuje się zaskakująco bogata. Przewijają się tu średniowieczne dobra kościelne, ziemiańskie rody, kampania wrześniowa oraz bitwa nad Bzurą, a później typowy dla powojennej Polski los przejętej rezydencji – PGR i stopniowa degradacja. Uchylmy skrzypiące wrota i zajrzyjmy do wnętrza tej niezwykłej rezydencji...

Historia miejscowości Czerniew 

Czerniew (Czerniewo) w gminie Kiernozia w województwie łódzkim to dziś spokojna, rolnicza wieś, ale jej historia zaczyna się dużo wcześniej niż mogłoby się wydawać. W XIV wieku jej należały do Kościoła, a w źródłach z 1303 roku pojawia się informacja o wydzieleniu Kiernozi z obszaru Czerniewa – co pokazuje, że ten rejon miał znaczenie administracyjne i gospodarcze już ponad 700 lat temu. Z czasem ziemie zaczęły przechodzić w ręce rodów szlacheckich. W XV i XVI wieku pojawiają się Czerniewscy herbu Junosza, później Kiernoscy, a od przełomu XVIII i XIX wieku Łączyńscy herbu Nałęcz, którzy związali te tereny z większym majątkiem w Kiernozi. W XIX wieku i na początku XX wieku właściciele zmieniali się jeszcze kilka razy – przewijają się tu Lasoccy i Ostrowscy, aż w końcu w 1921 roku majątek trafia w ręce Zdzisława Boskiego. 

Pałac w Czerniewie – ambicja jednego gospodarza

Zdzisław Boski w latach 1925–1927 zbudował obecny pałac – prostokątny plan, ceglana konstrukcja, wysoki czterospadowy dach i dwa wyraźne ryzality po bokach są do dziś jego znakami rozpoznawczymi. Od frontu uwagę przyciąga portyk z czterema filarami, nad którym znajduje się taras, który w międzywojennych rezydencjach miał dawać efekt reprezentacyjnego wejścia. Całość utrzymana jest w stylu neorenesansowym, łącząc elegancję dawnych epok z nowoczesnością początku XX wieku. Z tyłu zaplanowano taras wsparty na arkadach i schody prowadzące w stronę parku. 

Park, kasztanowce i ślady dawnego majątku

Dziś łatwo przeoczyć, jak rozległy był kiedyś ten majątek. Pałac nie stał sam, lecz był częścią większego założenia, w którym wszystko miało swoje miejsce: część rezydencjonalna, folwark, zabudowania gospodarcze i zaplecze dla pracowników. Do pałacu prowadziła aleja kasztanowców, która do dziś jest jednym z najbardziej czytelnych śladów dawnej świetności. To właśnie ona buduje pierwsze wrażenie, nawet jeśli reszta założenia jest już mocno przekształcona. Wokół znajdował się park krajobrazowy, dziś już w dużej mierze zdziczały, ale nadal obecny w terenie. Zostały też fragmenty bramy, podjazdu i układu przestrzennego, który pozwala sobie wyobrazić, jak to miejsce wyglądało w okresie międzywojennym.

Wojna, sztab i 1939 rok – wtedy wszystko się zmienia

We wrześniu 1939 roku we wnętrzach pałacu ulokowano sztab armii „Pomorze” dowodzonej przez generała Władysława Bortnowskiego. W Czerniewie zapadały decyzje wojenne, a okolica stała się częścią dramatycznych wydarzeń kampanii wrześniowej. W pobliżu dochodziło do starć z niemieckimi oddziałami pancernymi. Przez chwilę ta spokojna wieś znalazła się w samym środku wojny, a niedaleko rozegrała się największa potyczka kampanii wrześniowej – Bitwa nad Bzurą. Wspomniana armia „Pomorze” wraz z armią „Poznań” starły się z Niemcami: z 8 Armią i 10 Armią z Grupy Armii Południe „Süd”. 

Po wojnie: PGR i zupełnie inny świat

Po 1945 roku historia Czerniewa zmienia się tak, jak w wielu podobnych miejscach w Polsce. Majątek zostaje przejęty przez państwo w ramach reformy rolnej, a pałac trafił do Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Dawna rezydencja stała się budynkiem administracyjnym i mieszkaniowym. Wnętrza przebudowano i dostosowano do nowych potrzeb, często bez oglądania się na pierwotny układ. W latach 90. w pałacu nadal mieszkali pracownicy gospodarstwa rolnego, ale był to już końcowy etap funkcjonowania tej struktury.

Dziś – zapomniany pałac w ruinie

Obecnie pałac w Czerniewie jest własnością prywatną, ale nie pełni stałej funkcji. Nie został zabezpieczony ani odrestaurowany, przez co stopniowo popada w degradację. Mimo tego wciąż można w nim zobaczyć ślady dawnej świetności: proporcje, bryłę, detale i układ przestrzenny. Wewnątrz zachowała się oryginalna klata schodowa z łukowymi przejściami wspartymi na kolumnach. Pozostała część budynku wciąż nosi ślady dawnych mieszkańców oraz biur, które się tu zachował. Niestety brak renowacji też zrobił swoje – część stropów zaczyna się walić.

Pałac nie figuruje w rejestrze zabytków, ale znajduje się w ewidencji wojewódzkiej jako część zespołu dworsko-folwarcznego. A to oznacza, że jego historia jest formalnie zauważona, nawet jeśli w praktyce wciąż czeka na swoją drugą szansę. Z doświadczenia jednak wiem, że to nic nie oznacza – tu potrzebne są realne działania i zabezpieczenie obiektu. Czy one kiedykolwiek nastąpią?

Więcej zdjęć niżej.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Jak dojechać do pałacu w Czerniewie?

Zwiedzanie pałacu w Czerniewie, cennik i godziny otwarcia: 

pałac opuszczony, nieudostępniony do oficjalnego zwiedzania. 

Może Cię zainteresować:

Pałac w Dobrocinie

Pałac w Bożkowie

Pałac w Targoszynie

Pałac w Guzowie

Chleb powszedni - opuszczony młyn w Strugienicach nad Bzurą

Trafiłam tam, aby zobaczyć doskonale zachowany zabytek industrialny i dopiero po czasie, oglądając film „Młyn nad Bzurą”, aby napisać ten artykuł, zrozumiałam, jak wiele widziały te mury. A mówić mogą już tylko one, bo po bohaterach dzisiejszej opowieści zostały już tylko wspomnienia. Od wędrówki z Górnego Śląska i budowy jednego z najnowocześniejszych młynów nad Bzurą, przez lata gospodarczego sukcesu, wojenną konspirację i represje PRL-u, aż po powolne popadanie w ruinę – historia Strugienic i rodziny Świderskich zamknęła w sobie niemal cały dramat polskiego XX wieku.

Historia Strugienic i początki młyna

Strugienice to wieś o średniowiecznym rodowodzie, wzmiankowana już w XIV wieku. Przez stulecia należała do dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich, a jej rozwój był ściśle związany z Bzurą i rolnictwem. W drugiej połowie XIX wieku działał tu młyn napędzany kołem wodnym, który w 1870 roku należał do Emilii Grochowskiej i Karoliny Zakolskiej. Prawdziwy przełom nastąpił jednak w 1898 roku, gdy obiekt kupili Piotr i Zofia Świderscy – rodzina wywodząca się ze zubożałej szlachty i od pokoleń związana z młynarstwem. Przybyli do Strugienic z Mysłowic na Górnym Śląsku i szybko stworzyli jedno z najnowocześniejszych przedsiębiorstw młynarskich w regionie. Obok zakładu powstał reprezentacyjny dom mieszkalny oraz uporządkowane założenie gospodarcze, które wyróżniało się na tle okolicznych zabudowań.

Młyn nad Bzurą – nowoczesność i potęga produkcji

Młyn w Strugienicach należał do największych i najnowocześniejszych obiektów tego typu na Mazowszu. Dziennie przerabiał ponad 150 kwintali zboża, czyli około 15 tysięcy kilogramów mąki i śruty. Do Strugienic zjeżdżali rolnicy z całej okolicy, ustawiając się furmankami w wielogodzinnych kolejkach. Pod koniec lat 20. XX wieku Polska była jednym z największych eksporterów mąki w Europie – wysyłano ją do Francji, Danii, Norwegii, Finlandii, a nawet do kolonialnej Anglii. Strugienicki młyn był częścią tego gospodarczego boomu II RP. Zakład nie miał jednak łatwej historii. W 1915 roku został poważnie uszkodzony podczas działań wojennych, a niespełna dekadę później niemal doszczętnie spłonął. Po pożarze z 1924 roku odbudowano go w latach 1925–1926 jako nowoczesny obiekt przemysłowy, przy którego odbudowie pomagali także mieszkańcy wsi dumni z przedsiębiorstwa Świderskich.

Wojna, działalność konspiracyjna i represje

We wrześniu 1939 roku niedaleko Strugienic rozegrała się jedna z największych bitew kampanii wrześniowej – Bitwa nad Bzurą. Sam młyn przetrwał walki i działał przez całą okupację. Halina Świderska-Koneczna, córka właścicieli i późniejsza profesorka Uniwersytetu Warszawskiego, spędziła wojnę w rodzinnej miejscowości. Opiekowała się chorą matką, prowadziła gospodarstwo brata i uczestniczyła w tajnym nauczaniu młodzieży z okolicznych wsi. Jej brat Leszek zaangażował się w działalność konspiracyjną Armii Krajowej. Żywił okoliczną ludność, wysyłał mąkę do Zakładu Ociemniałych w Laskach i do getta warszawskiego, a jednocześnie dowodził lokalnym oddziałem AK. Po wojnie rodzina została jednak uznana przez komunistyczne władze za „wroga ludu”. W 1950 roku do młyna przyjechali żołnierze radzieccy, a mieszkańców próbowano namówić do zniszczenia budynku pod pretekstem ukrywania „zdrajcy”. Ostatecznie we młynie odnaleziono broń – najprawdopodobniej podrzuconą, by stworzyć podstawę do aresztowania Leszka Świderskiego. Skazano go na 10 lat więzienia we Wronkach i konfiskatę majątku, a młyn został upaństwowiony.

Powojenny upadek i współczesność

Po przejęciu przez państwo młyn działał pod zarządem Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” w Zdunach, ale stopniowo tracił dawny charakter. Zlikwidowano napęd wodny, przebudowano drewniany most i usunięto stawidła. Po wyjściu z więzienia Leszek Świderski wielokrotnie wracał do Strugienic, remontując dach rodzinnego domu, choć formalnie majątek już do niego nie należał. W latach 70. jego żona i syn wyjechali do Kanady, gdzie syn Jacek podjął pracę jako anestezjolog. Niestety oboje zginęli tragicznie w wypadku samochodowym w 1978 roku. Leszek sprowadził ich prochy do Polski i pochował na cmentarzu w Zdunach, sam zmarł dwa lata później. Młyn funkcjonował jeszcze do 1990 roku, po czym został sprzedany prywatnemu właścicielowi mimo żyjących spadkobierców rodziny Świderskich. 

Dziś młyn w Strugienicach nie pełni już swojej pierwotnej funkcji i pozostaje nieużytkowany. Budynek zachował część historycznej substancji, ale wymaga prac zabezpieczających i remontowych. Mimo degradacji jest jednym z ważniejszych zachowanych obiektów przemysłu młynarskiego w regionie łowickim i nadal pozostaje jednym z najciekawszych zabytków przemysłowych regionu łowickiego. 

Tekst powstał na podstawie informacji przedstawionych w filmie „Młyn nad Bzurą”, do obejrzenia którego zachęcam.

Jak dojechać do młyna w Strugienicach?

Zwiedzanie młyna w Strugienicach, cennik i godziny otwarcia: 

teren ogólnodostępny, ale brak możliwości zwiedzania wnętrz.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Może Cię zainteresować:

Opuszczony młyn w Śmiałowicach

Młyn Hilberta w Dzierżoniowie