Kadyny – cesarska wieś z historią starszą niż państwo krzyżackie

Niewielka miejscowość Kadyny na Warmii jest jak cebula. Odkrywamy ją warstwa po warstwie, cegła po cegle, by zobaczyć coś więcej niż tylko pałac cesarza Wilhelma II. Luksusowy hotel na terenie dawnego folwarku. Klasztor i fundamenty rozebranej po wojnie świątyni. Stajnie i ceramika. Mur pruski i urocze wille. Nawet krótki spacer potrafi przenieść nas w czasie i rozbudzić wyobraźnię. Co warto zobaczyć w Kadynach?

Kadyny i ich historia

Kadyny leżą na Warmii, na styku lasów Wysoczyzny Elbląskiej i Zalewu Wiślanego. Już w średniowieczu istniał tu gród pruskiego plemienia Pogezanów później przejęty przez Krzyżaków. Pierwsze wzmianki o wsi pojawiają się w 1255 roku, ale ślady osadnictwa są znacznie starsze i sięgają nawet kilku wieków przed naszą erą. Przez kolejne stulecia Kadyny przechodziły z rąk do rąk – od Bażyńskich, przez Schliebenów i Działyńskich, aż po rodzinę Birknerów. Przełom przyszedł w 1898 roku, kiedy majątek trafił do cesarza Niemiec, Wilhelma II. Wtedy zaczęto budować Kadyny praktycznie od nowa jako spójnie zaprojektowaną przestrzeń z rezydencją, folwarkiem i zapleczem gospodarczym.

Pałac w Kadynach – letnia rezydencja cesarza 

Pałac powstał w 1688 roku z inicjatywy Jana Teodora von Schliebena i do dziś pozostaje osią całego założenia. To barokowa, dość powściągliwa bryła z mansardowym dachem i charakterystycznym ryzalitem ozdobionym herbami dawnych właścicieli. Kiedy majątek przejął Wilhelm II, pałac stał się letnią rezydencją cesarską. Nie ograniczono się jednak do samego budynku – przebudowano całe otoczenie, dostosowując je do potrzeb dworu. Powstały nowe skrzydła, zaplecze techniczne, infrastruktura dla służby i gości. Co ciekawe, mimo burzliwej historii XX wieku, pałac przetrwał w dobrym stanie i po wojnie był wykorzystywany dalej, choć już w zupełnie innych realiach.

Folwark, przemysł i ceramika kadyńska

Na początku XX wieku Kadyny stały się ważnym ośrodkiem produkcji ceramiki. W Królewskiej Pracowni Majoliki i Terakoty powstawały zarówno przedmioty użytkowe, jak i dekoracyjne – od figurek po elementy architektoniczne wykorzystywane m.in. w Gdańsku. Lokalna glina sprzyjała rozwojowi cegielni, a z czasem utworzono charakterystyczną cegłę o naturalnym, bladoczerwonym odcieniu. Obecnie na terenie wyremontowanego folwarku działa elegancki hotel ze SPA. 

Stadnina koni – powojenna kontynuacja miejsca

Po II wojnie światowej Kadyny nie zostały opuszczone, choć ich funkcja całkowicie się zmieniła. W 1951 roku powstała tu państwowa stadnina koni, która przez kilka dekad była jednym z ważniejszych elementów lokalnej gospodarki. Hodowano tu konie użytkowe, łącząc różne linie i stopniowo wypracowując własny, tzw. typ kadyński. Z czasem stadnina zaczęła też funkcjonować sportowo – działała sekcja jeździecka, organizowano zawody, a niektóre konie osiągały sukcesy na poziomie krajowym. Ten etap zakończył się dopiero pod koniec XX wieku, kiedy problemy finansowe i organizacyjne doprowadziły do upadku stadniny. Dziś jej ślady są wciąż widoczne w zabudowie folwarcznej, choć sama działalność już nie istnieje. W zagrodzie za to można zobaczyć... sympatyczne alpaki.

Klasztor franciszkanów – warstwa starsza niż pałac

Na wzgórzu nad Kadynami znajduje się klasztor franciszkanów, którego historia sięga XVIII wieku, choć samo miejsce było ważne znacznie wcześniej. To właśnie tutaj znajdował się pruski gród sprzed czasów krzyżackich. Później, z inicjatywy Jana Teodora von Schliebena, rozpoczęto budowę klasztoru i kościoła. Zespół rozwijał się przez kilkadziesiąt lat, ale jego losy nie były stabilne. Po sekularyzacji w XIX wieku obiekt zaczął podupadać, część zabudowań rozebrano, a reszta niszczała przez kolejne dekady. Dopiero pod koniec XX wieku podjęto próby odbudowy i przywrócenia funkcji religijnej. Dziś, mimo burzliwej historii, klasztor znów działa według swoich zasad.

Polimerek, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons

Świątynia Pokoju – miejsce, którego już nie ma

Jednym z bardziej zaskakujących elementów historii Kadyn jest nieistniejący już kościół ewangelicki nazywany Świątynią Pokoju. Powstał na początku XX wieku z inicjatywy Wilhelma II i był nowoczesną, neogotycką budowlą, w której wykorzystano lokalne materiały ceramiczne. Przetrwał II wojnę światową praktycznie bez większych uszkodzeń, co tylko podkreśla tragizm jego późniejszego losu. W 1958 roku świątynia została rozebrana na mocy decyzji władz komunistycznych. Cegłę wykorzystano przy innych inwestycjach, a część wyposażenia trafiła do Elbląga.

Dlaczego Kadyny są dziś warte odwiedzenia?

Kadyny nie są typową atrakcja turystyczną z jednym głównym punktem. Aby poznać ich historię warto udać się na spacer, aby odkryć rozmaity urok tego miejsca – od pałacu przez folwark, w stronę klasztoru i ceglanych willi; skorzystać ze SPA albo zjeść pyszne ciasto w Barze Konik. Niezwykłe Kadyny potrafią zostać w głowie na długo. 

Jak dojechać do Kadyn?

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Dzięgielów - zamek w cieniu Beskidu Śląskiego

Wracając z wycieczki wokół góry Tuł, nie planowałam żadnych dodatkowych przystanków. Mimo tego zajrzałam do Dzięgielowa, licząc na to, że to mało znane miejsce bez tłumów opowie mi swoją ciekawą historię. Czy zamek w Dzięgielowie, jedna z nielicznych warowni na tych terenach, wart jest uwagi?

Dzięgielów – wieś na pograniczu dziejów i szlaków

Pierwsze wzmianki o Dzięgielowie (woj. śląskie) pojawiają się już około 1305 roku; przez wieki Dzięgielów funkcjonował w ramach Księstwa Cieszyńskiego, później pod panowaniem czeskim i habsburskim. To pogranicze - kulturowe i polityczne - widać tu do dziś. Z jednej strony spokojna wieś, z drugiej miejsce, które leżało na ważnych trasach i w obrębie wpływów istotnych rodów szlacheckich regionu. Dziś to punkt na mapie dla aktywnych; krzyżują się tu szlaki rowerowe i piesze. Ja trafiłam tu wracając z wycieczki wokół góry Tuł i to był dobry moment, żeby zajrzeć do miejsca, które z zewnątrz nie rzuca się w oczy, ale ma swoje miejsce w historii.

Zamek w Dzięgielowie w latach 30./40. XX wieku. Zdjęcia z fotopolska.eu

Zamek w Dzięgielowie - od dworu obronnego do funkcji użytkowych

Zamek stoi na wschodnim krańcu wsi, nad potokiem Dzięgielówką. Dziś działa jako hotel, ale jego początki sięgają końca XV wieku. Wtedy powstał jako czworoboczny dwór obronny z wieżą, wzniesiony przez Jana Czelo z Czechowic – dworzanina księcia cieszyńskiego. Historia zamku to ciąg przebudów i dostosowywania go do nowych funkcji. Po zniszczeniach w czasie wojny trzydziestoletniej obiekt odbudował w połowie XVII wieku Jan Goczałkowski. To wtedy zamek przyjął formę nieregularnego czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem – układ typowy dla śląskich siedzib szlacheckich.

W XVIII wieku Antoni Goczałkowski rozbudował założenie, dodając skrzydło od północy. Z tego okresu pochodzi też charakterystyczny kartusz herbowy z 1768 roku z herbami Śreniawa i Odrowąż. Pod koniec XVIII wieku zamek traci funkcję typowo rezydencjonalną. Po sprzedaży Komorze Cieszyńskiej zaczyna pełnić bardziej użytkowe role – działa tu browar i gorzelnia, mieszka zarządca i służba. W 1870 roku wybucha pożar w gorzelni, który niszczy niemal cały obiekt. Spłonęła m.in. drewniana wieża i część zabudowań. Odbudowa była szybka, ale już bez dbałości o historyczną formę – stąd dzisiejsze uproszczenia i neogotyckie szczyty.

XX wiek – niespełnione plany i degradacja

Po I wojnie światowej zamek przejmuje państwo i pełni on różne funkcje – głównie mieszkalne i gospodarcze. W 1932 roku kupuje go ks. Karol Kulisz. Planuje stworzyć tu dom starców, uniwersytet ludowy i miejsce wypoczynku młodzieży ze Śląska. To jeden z ciekawszych momentów w historii tego miejsca, choć nigdy nie został zrealizowany – Kulisz zginął w 1940 roku w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie. Po II wojnie światowej zamek znów zostaje upaństwowiony. Brak remontów sprawia, że obiekt stopniowo niszczeje. W latach 60. i 70. działa tu m.in. świetlica, ale nie zmienia to jego stanu technicznego.

Odbudowa i współczesność

Dopiero po 1993 roku zaczyna się realna odbudowa. Zamek trafia w ręce prywatne i przechodzi szereg remontów, które przywracają mu częściowo charakter dawnej siedziby rycerskiej. Dziś funkcjonuje jako obiekt hotelowy. Niestety mimo że już dwa razy byłam przy zamku, nie udało mi się wejść na dziedziniec czy do środka. Podejrzewam, że jego funkcjonowanie jako hotel ma formę raczej zamkniętą.

Architektura i detale, które łatwo przeoczyć

W bryle zamku widać kolejne warstwy historii, przebudowy i dostosowywanie obiektu do zmieniających się funkcji. Dziś to układ trzech skrzydeł otaczających otwarty dziedziniec; czwarte, wschodnie skrzydło, nie przetrwało. Całość jest otynkowana, z prostymi dachami dwuspadowymi, które są efektem odbudowy po pożarze z XIX wieku. Najbardziej czytelne elementy znajdują się w skrzydle zachodnim. To tutaj mieści się szeroka sień przejazdowa, czyli dawny wjazd na dziedziniec. Do środka prowadzi portal z przełomu XVI i XVII wieku – półkolisty, profilowany, z rozetą w kluczu. Tuż nad nim znajduje się kartusz herbowy z 1768 roku z herbami Śreniawa i Odrowąż. Z zewnątrz wyróżniają się też neogotyckie szczyty – efekt odbudowy po pożarze w 1870 roku, która w dużej mierze zmieniła pierwotny wygląd zamku.

Zamek w Dzięgielowie nie jest spektakularny i nie próbuje taki być. To raczej miejsce, w którym przemawiają detale, przebudowy i to, co zniknęło. Może właśnie dlatego warto tu zajrzeć, nawet jeśli tylko na chwilę, wracając z gór albo z Cieszyna.

Jak dojechać do zamku w Dzięgielowie?

Zwiedzanie zamku w Dzięgielowie i godziny otwarcia: 

informacje na stronie www.zamekwdziegielowie.pl; oglądanie z zewnątrz dostępne przez całą dobę.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Mrowiny – dolnośląski pałac na wodzie

Czy wiesz, że pałac w Mrowinach, na który dziś spoglądamy jedynie zza stawu, nie zawsze wyglądał tak, jak go znamy? W miejscu dawnego rycerskiego zamku z XIII wieku wzniesiono barokową rezydencję, a dopiero Carl Friedrich von Kulmiz – przemysłowiec związany z Żarowem – w latach 1870–1871 nadał pałacowi jego współczesny kształt. Dziś ta trójkondygnacyjna budowla z wieżą w stylu włoskiego renesansu czeka na rewitalizację. Jaka przyszłość czeka to miejsce?

Historia Mrowin – od średniowiecza po XIX wiek

Wczesne wzmianki i właściciele wsi

Mrowiny, niewielka wieś w województwie dolnośląskim, położona w powiecie świdnickim, wspomniana została w źródłach już w latach 1213–1277; wiadomo też, że w 1353 roku właścicielem miejscowości był Konrad von Tschirn. W kolejnych wiekach majątek często zmieniał właścicieli – przewinęły się tu nazwiska von Predel, von Schellendorf, von Wallenberg, von Nostitz czy von Knobelsdorf.

Zamek średniowieczny i przebudowa w XVII wieku

Na miejscu dzisiejszego pałacu istniał średniowieczny nawodny zamek, którego właścicielem pod koniec XIII wieku był rycerz Tyzcho von Muschow. Zamek przetrwał do XVI wieku, gdy przeszedł pierwszą przebudowę lub nawet został zbudowany niemal od nowa w XVII wieku. W tej formie budynek stał się bazą dla późniejszego pałacu, który przetrwał do dziś.

Pałac w Mrowinach – neorenesansowa rezydencja von Kulmiz

Carl Friedrich von Kulmiz i XIX-wieczne przemiany

Pałac, który widzimy dzisiaj, przeszedł największą metamorfozę w rękach Carla Friedricha von Kulmiza (tego od pałacu w Żarowie). Kulmiz w 1868 roku nabył majątek, a w latach 1870–1871 przebudował go według projektu berlińskiego architekta Hermana F. Waesemana. Z pałacu barokowego powstała zwarta, trójkondygnacyjna bryła w stylu neorenesansowym, z reprezentacyjnym wejściem od południa i wieżą w stylu włoskiego renesansu od zachodu.

Wnętrza pałacu – sale balowe i tarasy

W środku mieści się około 40 pomieszczeń, w tym sala balowa z tarasem wychodzącym na fasadę północną. Układ wnętrz jest klasyczny, 2,5-traktowy, z wyjątkiem galerii i dwukondygnacyjnej sali balowej w ryzalicie od strony ogrodu. Niestety wnętrza pałacu są niedostępne do zwiedzania i nawet w internecie nie udało mi się znaleźć żadnej fotorelacji. Pozostaje nam wierzyć opisom.

Wnętrze pałacu w Mrowinach w 2000 r. - prawdopodobnie sala balowa. Jedyne zdjęcie wnętrza, jakie znalazłam. Źródło: Fotopolska.eu

Mrowiny po II wojnie światowej

Użytkowanie pałacu przez państwo

Po 1945 roku majątek został znacjonalizowany. Pałac pełnił różne funkcje – siedziby PGR, ośrodka szkoleniowego MSW, a potem zakładu wychowawczego dla młodzieży. W 1984 roku pałac przeszedł w ręce Żarowskich Zakładów Wyrobów Szamotowych. Remont rozpoczęto, ale przerwano w 1989 roku z powodu braku funduszy.

Stopniowa degradacja i obecny stan

Dziś pałac jest w rękach prywatnych i nie jest użytkowany, a jego stan wymaga pilnej interwencji. Teren jest ogrodzony, co utrudnia dokładne obejrzenie obiektu, ale z daleka widać, że wciąż zachowały się fragmenty dawnej świetności – choć dach wymagał mocnych wzmocnień.

Prace remontowe i nadzieja na rewitalizację

Fundacja „Niemożliwe nie istnieje” i działania w 2024 roku

W 2024 roku pojawiają się wzmianki o pracach prowadzonych przy w pałacu. Fundacja „Niemożliwe nie istnieje” rozpoczęła zabezpieczanie dachu. Spotkanie z mieszkańcami pokazało, że nowy właściciel jest zainteresowany zarówno ochroną zabytku, jak i kontaktami z lokalną społecznością. Minęły dwa lata, pałac nadal jest ogrodzony i zabezpieczony przed postronnymi; pozostaje więc mieć nadzieje, że prace są w toku...

Inne zabytki Mrowin

Folwark, kuźnia i dawne zakłady

Będąc w Mrowinach, postanowiłam rozejrzeć się i zobaczyć, czy zachowało się tu coś jeszcze. Rzuciły mi się w oczy zabudowania folwarczne – piekarnia, stodoły, obora, owczarnia, spichlerz i kuźnia. Dawniej funkcjonowały tu także młyn, gorzelnia i wytwórnie sacharyny oraz płatków ziemniaczanych. Ten rozbudowany kompleks gospodarczy obejmował niemal 400 ha ziemi.

Wieża kościoła ewangelickiego i Mauzoleum von Kulmiz

Przy jednej z głównych ulic zauważyłam zniszczoną, samotną wieżę. To pozostałość po kościele ewangelickim zbudowanym w 1743 roku. Po wysiedleniu niemieckich mieszkańców i rozbiórce kościoła w latach 60. XX wieku, zachowała się ta jedynie wieża, która dziś jest własnością powiatu świdnickiego. W Mrowinach, przy kościele rzymskokatolickim, można też zobaczyć małą kaplicę – dawny grobowiec rodziny von Kulmiz.

Mrowiny a Żarów – gospodarcze i historyczne powiązania

Praca mieszkańców i rozwój przemysłowy

Pałac w Mrowinach leży niedaleko Żarowa – miejscowości, o której już pisałam. Między tymi miejscowościami istniały silne powiązania personalne (Kulmiz) i gospodarcze, m.in. w postaci kopalni kaolinu „Andrzej” i zakładów szamotowych w Żarowie, które przez pewien czas administrowały majątkiem mrowińskim. Dzięki tym powiązaniom Mrowiny mogły korzystać z przemysłowego rozwoju regionu, a dziedzictwo von Kulmizów pozostawiło trwały ślad w krajobrazie miejscowości – od pałacu po folwark, park i stawy. Niestety historia pokazała, że lata powojenne nie były łaskawe dla dolnośląskich zabytków i pozostaje nam jedynie wierzyć, że ktoś w końcu zadba o zapomniany pałac w Mrowinach.

Jak dojechać do pałacu w Mrowinach?

Zwiedzanie pałacu w Mrowinach i godziny otwarcia: 

zwiedzanie wnętrz niedostępne; oglądanie z zewnątrz dostępne przez całą dobę.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)