Co robi fragment Muru Berlińskiego w niewielkiej dolnośląskiej wsi? Kto spoczywa w neogotyckim mauzoleum ukrytym na leśnym wzgórzu? I jak to się stało, że właśnie w Krzyżowej, z dala od wielkich miast i politycznych salonów, rozegrały się wydarzenia, które wpłynęły na losy powojennej Europy? Poznaj historię miejsca, w którym spotykają się dzieje średniowiecznego Śląska, niemieckiego ruchu oporu przeciw Hitlerowi oraz narodziny nowej Europy po upadku żelaznej kurtyny.
Krzyżowa. Miejsce, w którym historia Europy skręciła w innym kierunku
Krzyżowa leży zaledwie kilkanaście kilometrów od Świdnicy, nad rzeką Piławą. Na pierwszy rzut oka wygląda jak wiele innych dolnośląskich miejscowości z pałacem, kościołem i dawnym folwarkiem. Dlatego trudno uwierzyć, że właśnie tutaj spotykali się niemieccy przeciwnicy Hitlera, tutaj narodziła się idea powojennej Europy opartej na współpracy, a kilkadziesiąt lat później premier Polski i kanclerz Niemiec wykonali gest, który stał się symbolem pojednania obu narodów. Pierwsza wzmianka o Krzyżowej pochodzi z 1250 roku. Przez stulecia wieś należała do różnych właścicieli i dzieliła losy całego Śląska. Najważniejszy rozdział jej historii rozpoczął się jednak dopiero w XIX wieku, gdy majątek trafił w ręce rodziny von Moltke.
Pałac w Krzyżowej. Od pruskiego feldmarszałka do centrum europejskiego dialogu
Rozeznanie w terenie rozpoczęłam od pałacu położonego w sercu całego założenia. Dzisiejsza rezydencja powstała około 1720 roku na miejscu wcześniejszego dworu zniszczonego podczas wojny trzydziestoletniej. Budynek wielokrotnie przebudowywano, a obecny wygląd zawdzięcza przede wszystkim pracom prowadzonym w XIX wieku przez rodzinę von Moltke.
W 1867 roku majątek kupił Helmuth Karl Bernhard von Moltke, feldmarszałek armii pruskiej i jeden z najważniejszych dowódców swoich czasów (możecie kojarzyć jego wizerunek z Góry Wszystkich Świętych w paśmie Wzgórz Włodzickich). To właśnie on odpowiadał za strategie, które doprowadziły Prusy do zwycięstw nad Danią, Austrią i Francją. Dzięki tym sukcesom odegrał ogromną rolę w procesie zjednoczenia Niemiec.
Po 1945 roku pałac nie miał zbyt wiele szczęścia. Włączony do majątku PGR-u stopniowo niszczał. Dopiero po przemianach ustrojowych rozpoczęto jego ratowanie. Dziś mieści się tu część Międzynarodowego Centrum Spotkań Młodzieży oraz wystawy poświęcone historii miejsca.
Krąg z Krzyżowej. Niemcy, którzy odważyli się powiedzieć „nie”
Najbardziej fascynująca historia Krzyżowej nie dotyczy jednak feldmarszałka, lecz jego prawnuka. W 1940 roku majątek odziedziczył Helmuth James von Moltke. Był prawnikiem, specjalistą prawa międzynarodowego i zdecydowanym przeciwnikiem nazizmu. W czasach, gdy większość społeczeństwa podporządkowała się reżimowi, on zaczął organizować spotkania ludzi reprezentujących różne środowiska polityczne i religijne. Tak powstał Krąg z Krzyżowej – jedna z najważniejszych grup niemieckiego ruchu oporu.
Jej członkowie już w latach 40. zastanawiali się nad tym, jak powinny wyglądać Niemcy po upadku Hitlera. Rozmawiali o demokracji, odpowiedzialności za zbrodnie wojenne, prawach człowieka i przyszłości Europy. Co szczególnie ciekawe, już wtedy pojawiały się pomysły współpracy europejskiej wykraczające poza granice poszczególnych państw. Najważniejsze spotkania odbyły się w latach 1942-1943 w tzw. Domu na Wzgórzu na terenie założenia w Krzyżowej. Trudno nie pomyśleć o tym, jak ryzykowne były prowadzone tu rozmowy. Wystarczyłby jeden donos, by wszyscy uczestnicy trafili w ręce Gestapo.
Emblemat Kręgu z Krzyżowej
Original: Bybbisch94, CC BY 4.0 via Wikimedia Commons
Helmuth James von Moltke. Skazany za wizję demokratycznych Niemiec
Los założyciela Kręgu pokazuje, jak brutalnie nazistowski system rozprawiał się z przeciwnikami. Helmuth James von Moltke został aresztowany przez Gestapo w styczniu 1944 roku. Po nieudanym zamachu na Hitlera z 20 lipca represje na jego przeciników jeszcze się nasiliły. Moltke stanął przed Trybunałem Ludowym kierowanym przez Rolanda Freislera, jednego z najbardziej fanatycznych sędziów III Rzeszy.
Najbardziej niezwykłe jest to, że nie skazano go za próbę zabicia Hitlera. Nie udało się udowodnić mu udziału w spisku. Wyrok śmierci zapadł za samo tworzenie planów przyszłych demokratycznych Niemiec. 23 stycznia 1945 roku został powieszony w więzieniu Plötzensee w Berlinie. Jego ciało spalono, a prochy rozsypano. W Krzyżowej wzniesiono jedynie symboliczny pomnik upamiętniający między innymi jego oraz jego żonę.
HopsonRoad at English Wikipedia, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons | symboliczny grób w Krzyżowej - zdjęcie własne
Freya von Moltke. Kobieta, bez której pamięć o Krzyżowej mogłaby nie przetrwać
Podczas zwiedzania Krzyżowej trudno nie natknąć się na nazwisko Freyi von Moltke. Była żoną Helmutha Jamesa, ale także jego najbliższą współpracowniczką. Brała udział w spotkaniach Kręgu, pomagała opracowywać dokumenty i ukrywała materiały organizacji. To właśnie dzięki niej zachowała się znaczna część źródeł dotyczących działalności grupy. Po wojnie mieszkała najpierw w Republice Południowej Afryki, a później w Stanach Zjednoczonych. Przez dziesięciolecia wspierała działania na rzecz pojednania i zachowania pamięci o Krzyżowej. Kiedy po 1989 roku rozpoczęto odbudowę majątku, aktywnie wspierała ten projekt. Zmarła w 2010 roku, mając 98 lat.
Dorothea von Haeften, CC BY-SA 3.0 via Wikimedia Commons
Kościół św. Michała Archanioła. Najstarszy świadek historii Krzyżowej
Tuż obok dawnego folwarku stoi kościół św. Michała Archanioła. To najstarszy zabytek miejscowości. Pierwsza świątynia istniała tutaj już w XIV wieku. Obecny gotycki kościół powstał na początku XVI stulecia. W okresie reformacji przejęli go protestanci, a po pożarze został odbudowany w 1848 roku. Choć większość odwiedzających skupia się na historii XX wieku, warto zajrzeć również tutaj. Kościół przypomina, że dzieje Krzyżowej są znacznie starsze niż historia rodu von Moltke.
Msza Pojednania. Gest zmieniający świat
Dla wielu osób Krzyżowa kojarzy się przede wszystkim z wydarzeniem z 12 listopada 1989 roku. Zaledwie trzy dni wcześniej runął Mur Berliński. Tymczasem do niewielkiej dolnośląskiej wsi przyjechali premier Tadeusz Mazowiecki i kanclerz Helmut Kohl. Podczas uroczystej mszy przekazali sobie znak pokoju. Fotografia przedstawiająca ten moment szybko obiegła świat. Gest ten uznano za symbol przełomu w relacjach polsko-niemieckich i początek nowego etapu współpracy między oboma krajami.
Andrzej Ślusarczyk, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons
Fragment Muru Berlińskiego i wystawa „Odwaga i pojednanie”
Na terenie kompleksu można zobaczyć autentyczny fragment Muru Berlińskiego. To nieprzypadkowy element. Upadek muru i Msza Pojednania stały się symbolami końca powojennych podziałów Europy. W dawnym ogrodzie przygotowano również wystawę plenerową „Odwaga i pojednanie”. Opowiada ona historię ludzi, którzy mimo doświadczeń wojny, okupacji i wzajemnej wrogości potrafili szukać porozumienia. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, dlaczego właśnie Krzyżowa stała się miejscem symbolicznego spotkania Mazowieckiego i Kohla.
Wzgórze Kapliczne i cmentarz von Moltków. Najbardziej poruszające miejsce w Krzyżowej
Na zakończenie spaceru poszłam na Wzgórze Kapliczne, położone około sześciuset metrów od pałacu. Znajduje się tutaj dawny cmentarz ewangelicki mieszkańców wsi, rodzinna nekropolia von Moltków oraz neoromańskie mauzoleum feldmarszałka Helmutha von Moltke. Najbardziej poruszający jest kamień upamiętniający Helmutha Jamesa i Freyę von Moltke. Nie ma tu jednak grobu twórcy Kręgu z Krzyżowej, miejsce pamięci ma charakter symboliczny. Warto zajrzeć również do mauzoleum. Spoczywały tu kiedyś trumny feldmarszałka, jego żony Mary oraz Augusty Burt. Pod koniec II wojny światowej wszystkie zaginęły w niewyjaśnionych okolicznościach. Dziś budowla stoi pusta, a o dawnych pochówkach przypominają jedynie płyty nagrobne.
To właśnie tutaj najlepiej widać, jak niezwykłym miejscem jest Krzyżowa. W jednej niewielkiej wsi spotykają się historia średniowiecznego Śląska, dzieje pruskiej arystokracji, niemieckiego ruchu oporu przeciw Hitlerowi oraz symboliczne początki nowej Europy po upadku żelaznej kurtyny.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Jak dojechać do pałacu w Krzyżowej?
Zwiedzanie Krzyżowej, cennik i godziny otwarcia:
Zwiedzanie kompleksu z zewnątrz możliwe codziennie w godzinach 08:00-22:00.
Warto zobaczyć w okolicy:
