Park romantyczny w Arkadii – ogród niczym opowieść

Niezwykły park w Arkadii koło Łowicza jest przemyślaną kompozycja ogrodową, którą można czytać, jak książkę. Co więcej, dopiero zestawienie Arkadii z pałacem w Nieborowie, o którym niedawno pisałam, daje pełny obraz tego, co stworzyła Hellena Radziwiłłowa. Tam jest reprezentacyjna rezydencja, tutaj bardzo osobista, momentami wręcz intymna opowieść o świecie, emocjach i przemijaniu. Co warto zobaczyć w Parku w Arkadii?

Park powstał w 1778 roku z inicjatywy Heleny Radziwiłłowej, żony wojewody wileńskiego, Michała Hieronima Radziwiłła. Głównym architektem był Szymon Bogumił Zug; później do pracy dołączył Henryk Ittar, a Helena aktywnie uczestniczyła w procesie powstawania ogrodu. Arkadia należy do pierwszych parków krajobrazowych w Polsce tworzonych w stylu angielskim, czyli z odrzuceniem regularności i symetrii na rzecz naturalności, nastroju i gry skojarzeń. Początkowo ogród miał charakter sentymentalny, ale około 1800 roku zaczął przechodzić w stronę romantyzmu, co widać w coraz silniejszej symbolice i bardziej dramatycznych formach. 

Grota Sybilli

Grota Sybilli została zbudowana w 1782 roku z głazów narzutowych zebranych z okolicznych pól i jest uznawana za symboliczne serce Arkadii. Jej surowa forma nie jest przypadkowa. To miejsce miało skłaniać do refleksji nad życiem i śmiercią, a jednocześnie stanowić punkt wyjścia dla całej ideowej koncepcji ogrodu. To jedna z pierwszych budowli w parku i jednocześnie jedna z najbardziej znaczących.

Domek Gotycki

Domek Gotycki powstał w latach 1795-1797 z czerwonej cegły i reprezentuje styl neogotycki. Koncepcję stworzył Aleksander Orłowski, natomiast realizacją zajął się Szymon Bogumił Zug. Ważniejsze jest jednak to, co wydarzyło się później. W 1814 roku Helena Radziwiłłowa urządziła tu symboliczne „mieszkanie rycerza”, poświęcone swojemu synowi Michałowi Gedeonowi, generałowi napoleońskiemu. Wnętrze wypełniła pamiątkami związanymi z jego działalnością wojskową i walką o sprawę narodową, tworząc tym samym bardzo osobisty pomnik-muzeum.

Akwedukt

Akwedukt jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów ogrodu i od razu przyciągnął moją uwagę. Został wzniesiony w 1784 roku nad kaskadą wodną i wyraźnie nawiązuje do rzymskich budowli tego typu. Jednocześnie pełnił funkcję mostu, łącząc brzegi rzeki Łupi przy ujściu do stawu. Warto wiedzieć, że oryginalna budowla została rozebrana po 1864 roku, a to, co widzimy dziś, jest rekonstrukcją z 1951 roku przeprowadzoną przez Gerarda Ciołka, wiernie odtwarzającą pierwotny projekt Zuga.

Przybytek Arcykapłana

Przybytek Arcykapłana powstał około 1783 roku i jest jedną z najbardziej złożonych konstrukcji w Arkadii. Został zaprojektowany jako sztuczna ruina, ale jego ściany wypełniają autentyczne fragmenty rzeźb i detali architektonicznych z różnych epok. Znajdują się tu elementy antyczne, gotyckie i renesansowe, w tym prace Jana Michałowicza z Urzędowa. W jednej z wnęk umieszczono płaskorzeźbę „Nadzieja karmiąca Chimerę” autorstwa Gioacchina Staggiego. Budowla posiada arkadowe patio i wieżę widokową, a jej forma sprawia wrażenie celowego nagromadzenia znaczeń. To jeden z najbardziej oryginalnych pawilonów ogrodowych w Polsce z końca XVIII wieku. Obecnie w budynku mieści się kawiarnia.

Dom Murgrabiego

Dom Murgrabiego powstał około 1795 roku i jego forma nie jest przypadkowa. Budynek nawiązuje do architektury Przybytku Arcykapłana, ale jednocześnie pojawiają się tu elementy neogotyckie, szczególnie w dekoracjach ścian. Zwróciłam uwagę na wieżę, która została podwyższona dopiero w połowie XIX wieku przez Franciszka Lanciego. To jeden z przykładów tego, jak Arkadia była przekształcana przez kolejnych właścicieli, bez całkowitego zatarcia pierwotnej koncepcji.

Grobowiec na Wyspie Topolowej

Grobowiec na Wyspie Topolowej powstał około 1785 roku i został zainspirowany grobowcem Jean-Jacques Rousseau w Ermenonville i umieszczony na sztucznie uformowanej wyspie. Konstrukcja składa się z cokołu i korpusu z wnęką, w której znajduje się marmurowa rzeźba leżącej kobiety. Całość została nakryta pokrywą z naszczytnikami i zwieńczona marmurową wazą. Najbardziej zapadają w pamięć inskrypcja „Et in Arcadia ego”, interpretowana często jako „Ja (śmierć) też jestem w Arkadii”, która wprowadza wątek przemijania i obecności śmierci nawet w idealnym świecie. Grobowiec jest czysto symboliczny – nikt nie jest w nim pochowany.

Dwa obrazy zatytułowane Et in Arcadia ego:

Nicolas Poussin 1637–1638 i Guercino 1618–1622

Świątynia Diany

Świątynia Diany to centralny punkt całego założenia. Powstała w 1783 roku i reprezentuje klasyczną, harmonijną architekturę z portykami wspartymi na kolumnach jońskich. Jej znaczenie wykracza jednak daleko poza formę. Wnętrza pełnią funkcję swoistego muzeum, w którym Helena Radziwiłłowa zgromadziła kolekcję rzeźb antycznych i antykizujących. Znajduje się tu między innymi Gabinet Etruski oraz sala zwana Panteonem z plafonem „Jutrzenka” autorstwa Jan Piotr Norblin. W dekoracjach uczestniczyli również Michał Płoński i Aleksander Orłowski. Na zewnątrz widoczny jest cytat z Petrarki mówiący o odnalezieniu spokoju po życiowych zmaganiach, który dobrze oddaje sens całego miejsca.

Arkadia jako całość

Spacerując po Arkadii łatwo dostrzec, że każdy element został tu zaplanowany jako część większej historii. Ten ogród łączy inspiracje antyczne, literackie i filozoficzne, a jednocześnie bardzo wyraźnie odzwierciedla emocje swojej twórczyni. Z biegiem czasu zmieniał się razem z jej spojrzeniem na świat, przechodząc od sentymentalnej harmonii do romantycznej refleksji nad przemijaniem. Dzięki temu Arkadia nie jest tylko założeniem krajobrazowym, ale świadomie zaprojektowaną opowieścią, którą można odczytywać na wielu poziomach.

Jak dojechać do Parku w Arkadii?

Zwiedzanie Parku Arkadia, cennik i godziny otwarcia: 

informacje na stronie https://www.nieborow.art.pl/

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Pałac Radziwiłłów w Nieborowie - jak żyły elity dawnej Rzeczypospolitej

Radziwiłłowie byli jedną najpotężniejszych rodzin dawnej Rzeczypospolitej, z ogromnymi majątkami, wpływami politycznymi i wyraźnym zamiłowaniem do sztuki. Ich pałace były miejscem spotkań towarzyskich, galeriami sztuki i kuluarami wielkiej polityki. W 1774 roku dobra w Nieborowie kupił wojewoda wileński, Michał Hieronim Radziwiłł. Niedługo później nieborowski majątek zaczął działać jako przemyślany projekt magnacki z kolekcją sztuki, ogrodem i zapleczem gospodarczym. Zobaczmy, jak dawniej wyglądało życie polskich elit...

Helena Radziwiłłowa – wizja, która wykraczała poza pałac

Choć właścicielem majątku w Nieborowie był Michał Radziwiłł, to równie ważna, a miejscami nawet ważniejsza, była jego żona –  Helena Radziwiłłowa. To ona budowała klimat tego miejsca i wprowadzała do niego modne wówczas idee sentymentalizmu i rodzącego się romantyzmu. Widać to nawet tutaj, w samym Nieborowie, choć jej najbardziej spektakularnym projektem była pobliska Arkadia. W pałacu przekładało się to na sposób życia – kolekcjonowanie, tworzenie przestrzeni do spotkań, otwartość na sztukę i intelektualną modę epoki. Przez Nieborów przewijały się ważne postaci epoki – od Stanisława Augusta Poniatowskiego po Aleksandra I Romanowa. Bywali artyści, pisarze, politycy. Nieborów działał jako przestrzeń spotkań i rozmów, a nie zamknięta, prywatna rezydencja.

Helena i Michał Radziwiłłowie

Pałac – barokowa forma i czytelna symbolika

Sam pałac powstał w 1694 roku według projektu Tylmana z Gameren, na miejscu wcześniejszego dworu zniszczonego prawdopodobnie w czasie wojen szwedzkich. Ma prostą, czytelną bryłę na planie prostokąta i dwie kondygnacje, ale to, co najbardziej przyciąga uwagę, to czterokondygnacyjne wieże alkierzowe zwieńczone barokowymi hełmami. To element charakterystyczny dla polskiej architektury rezydencjonalnej – trochę reprezentacyjny, trochę obronny w swoim rodowodzie.

Elewacje są symetryczne, z pozornymi ryzalitami i balkonami z kutymi kratami. W tympanonie od strony północnej znajdują się panoplia i herby wcześniejszych właścicieli – Ogińskich i Czartoryskich – a nad nimi rzeźba Bachusa, która wprowadza nieco lżejszy, bardziej „dworski” akcent. Od strony ogrodu pojawia się już herb Radziwiłłów – Trąby.

Wnętrza – autentyczność, która rzadko się zdarza

Wewnątrz zachował się układ pomieszczeń i duża część oryginalnego wyposażenia. Wnętrza były wielokrotnie przebudowywane – od rokoka, przez klasycyzm, po późniejsze stylizacje, ale nie zatraciły swojego charakteru. Najważniejsze jest jednak to, co zgromadzili tu Radziwiłłowie. Kolekcja obrazów mistrzów europejskich, tysiące rycin, starodruki od XVI wieku, meble z różnych krajów, porcelana, szkło. Ich kolekcja do dziś budzi podziw.

Ogród przy pałacu – barokowy porządek

W zewnętrznych ogrodach dominuje geometria i kontrola, czyli ogród w stylu francuskim, całkiem odmiennych w charakterze od Parku Arkadia. Najstarsza część ogrodu powstała razem z pałacem i ma klasyczny układ barokowy – w jednej osi kompozycyjnej. Tą osią jest aleja lipowa prowadząca w stronę ukrytej granicy ogrodu, która pozwalała zachować wrażenie nieskończonej przestrzeni bez widocznego ogrodzenia. W XVIII wieku ogród rozbudowano, a w XIX dodano część krajobrazową. Pojawiają się kanały wodne, stawy i bardziej swobodne fragmenty, ale całość nadal pozostaje spójna.

Upadek i odbudowa – historia, która mogła się źle skończyć

Po śmierci Michała Hieronima Radziwiłła w 1831 roku zaczęły się problemy. Spory spadkowe, rozdrobnienie majątku i zwyczajnie słabe zarządzanie doprowadziły do stopniowego upadku. Najbardziej odczuwalne były działania Zygmunta Radziwiłła, który wyprzedawał kolekcję, bibliotekę, a nawet doprowadził do utraty części majątku. Na szczęście przekazał w 1879 roku majątek swojemu bratankowi Michałowi Piotrowi Radziwiłłowi i przeniósł się na stałe do Francji. Ten uporządkował dobra nieborowskie i zaczął ich odbudowę. To on stworzył manufakturę majoliki i zadbał o przywrócenie wyposażenia wnętrz. Dzięki niemu pałac przetrwał w formie, którą dziś można oglądać.

XX wiek i czasy współczesne

W XX wieku Janusz Radziwiłł przekształcił Nieborów w nowoczesną rezydencję – pojawiła się elektryczność, łazienki, centralne ogrzewanie, ale bez zniszczenia historycznego charakteru wnętrz. W czasie wojny rodzina angażowała się w działalność konspiracyjną, a sam właściciel trafił do więzień NKWD i niemieckich. Po 1945 roku majątek został znacjonalizowany i przekazany Muzeum Narodowemu w Warszawie. To moment przełomowy, bo wiązało się to z gwarancją ochrony zabytku i jego konserwacji.

Dzięki temu dziś oglądam miejsce, które zachowało nie tylko architekturę, ale też układ wnętrz, część wyposażenia i klimat dawnej rezydencji magnackiej. Dodatkowo pałac stał się rozpoznawalny także poza historią – jego wnętrza wykorzystano m.in. w filmach takich jak Popioły czy Lotna.

Jak dojechać do pałacu w Nieborowie?

Zwiedzanie pałacu w Nieborowie, ceny biletów i godziny otwarcia: 

informacje na stronie https://www.nieborow.art.pl/

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)