Zamek w Sobocie. Neogotycki „zameczek” na śladach średniowiecznej warowni

Między Łowiczem a Łęczycą, nad spokojnym nurtem Bzury, stoi jeden z najbardziej nietypowych dworów w województwie łódzkim. Neogotycki „zameczek” w Sobocie skrywa w swoich murach ślady średniowiecznej warowni, historię rodu Zawiszów i pamięć o Arturze Zawiszy Czarnym – bohaterze powstania listopadowego. Towarzyszy mu dawna stadnina koni angloarabskich oraz... opuszczona gorzelnia. Chcesz dowiedzieć się więcej?

Od średniowiecznego miasta do neogotyckiego „zameczku”

Sobota (ob. woj. łódzkie) prawa miejskie otrzymała jeszcze za panowania Władysław II Jagiełłoy, a utraciła je dopiero po reformach carskich w 1870 roku. Do dziś zachował się tu dawny układ rynku i kilka cennych zabytków, ale największą uwagę przyciąga tzw. „zameczek” położony na wzgórzu nad Bzurą. Obecny neogotycki budynek powstał w XIX wieku na fundamentach dużo starszej siedziby obronnej rodu Sobockich herbu Doliwa. Badania archeologiczne prowadzone w latach 80. odkryły w bryle obiektu relikty gotyckiej, sześciobocznej wieży z XV wieku – najprawdopodobniej jest to fragment dawnego zamku rycerskiego. Jeszcze wcześniej istniało tu średniowieczne grodzisko, a w XVI wieku funkcjonował murowany dwór obronny otoczony fosą.

Zawiszowie, patriotyczna legenda i przebudowa majątku

Najbardziej znany rozdział historii Soboty związany jest z rodziną Zawiszów. W XVIII wieku majątek przeszedł w ich ręce, a w dawnym dworze urodził się Artur Zawisza Czarny – uczestnik powstania listopadowego, odznaczony orderem Virtuti Militari. Po upadku powstania działał na emigracji, a po powrocie do Królestwa Polskiego został schwytany przez Rosjan i stracony w Warszawie w 1833 roku. Według przekazów przed egzekucją powiedział: Gdybym miał sto żyć, wszystkie ofiarowałbym swojej Ojczyźnie. Po konfiskacie jego majątku przez władze carskie dobra sobockie wykupił jego brat August Zawisza i właśnie on wzniósł istniejący dziś neogotycki „zameczek” z charakterystyczną ośmioboczną wieżą, krenelażem i ostrołukowymi oknami. W okresie międzywojennym majątek należał do rodziny Stokowskich, a później Przegalińskich, którzy rozwijali tu hodowlę koni angloarabskich.

Park nad Bzurą i powojenne losy rezydencji

Pod koniec XIX wieku wokół dworu założono park krajobrazowy według projektu Waleriana Kronenberga – jednego z najważniejszych projektantów parków swojej epoki. To on odpowiadał m.in. za założenia parkowe w Opinogórze, Walewicach czy warszawskiej Agrykoli. Park w Sobocie rozciąga się na kilku hektarach nad Bzurą i do dziś można znaleźć tu wiele rzadkich gatunków drzew, m.in. tulipanowce, platany klonolistne czy surmie. Do rezydencji prowadzi także charakterystyczna aleja grabowa. Po II wojnie światowej majątek rozparcelowano pomiędzy PGR i Stadninę Koni w Walewicach, a sam dwór przebudowano na budynek wielorodzinny. Funkcję mieszkalną pełnił jeszcze do 2010 roku. Dziś obiekt pozostaje własnością prywatną i zachowuje swój nietypowy, romantyczny charakter.

Opuszczona gorzelnia i ślady dawnego folwarku

Kilka kroków od „zameczku” stoją pozostałości dawnej gorzelni z 1848 roku, wybudowanej z inicjatywy Augusta Zawiszy jako część folwarcznego zaplecza majątku. Początkowo produkowano tu spirytus, później przez krótki czas działał browar, a w okresie międzywojennym gorzelnię ponownie uruchomili Bogna i Wiktor Przegalińscy. Do dziś zachowała się część wyposażenia, w tym maszyna parowa z 1902 roku ustawiona przed budynkiem. Sam obiekt jest jednak opuszczony i stopniowo popada w ruinę. Wśród zaniedbanej zabudowy gospodarczej i zarośniętych fragmentów dawnego parku można jeszcze odnaleźć kamienno-ceglany spichlerz oraz ślady dawnego folwarku, które przypominają, że Sobota była kiedyś ważnym majątkiem ziemskim o znacznie większym znaczeniu niż sugerowałaby to dzisiejsza, spokojna wieś.

Jak dojechać do zamku w Sobocie?

Zwiedzanie pałacu i parku w Sobocie, cennik i godziny otwarcia: 

teren ogólnodostępny, wstęp wolny, ale brak możliwości zwiedzania wnętrz.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Warto zobaczyć w pobliżu:

Zamek w Oporowie

Zamek królewski w Łęczycy

Pałac Radziwiłłów w Nieborowie

Park romantyczny w Arkadii

Pałac w Guzowie – polski "zamek nad Loarą"

Nie przecierajcie oczu – ten efektowny pałac nie znajduje się we Francji ani nie mieszkał w nim żaden monarcha. To pałac Sobańskich w Guzowie pod Warszawą – efektowny mazowiecki majątek ziemski. Przez stulecia należał do najważniejszych rodów dawnej Polski, przetrwał wojny, grabieże i powojenną dewastację, by po latach znów zacząć odzyskiwać dawny blask. Choć dziś wciąż trwa jego wieloletnia odbudowa, historia tego miejsca nadal robi ogromne wrażenie.

Guzów – od królewskiej wsi do rezydencji Sobańskich

Historia Guzowa sięga średniowiecza, kiedy miejscowość była częścią dóbr książęcych na Mazowszu. Przez kolejne stulecia majątek przechodził z rąk do rąk – należał m.in. do Szembeków, Potockich, Ogińskich i Łubieńskich. To właśnie z Guzowem związany był Michał Kleofas Ogiński, kompozytor słynnego poloneza „Pożegnanie Ojczyzny”, który urodził się tutaj w 1765 roku. Początkowo w Guzowie stał drewniany dwór otoczony stawami i ogrodami, później Andrzej Ogiński wzniósł bardziej reprezentacyjną, murowaną siedzibę. Prawdziwa przemiana przyszła jednak dopiero w XIX wieku, gdy majątek trafił w ręce Sobańskich.

Feliks Sobański i jego herb

Pałac inspirowany zamkami nad Loarą

W 1856 roku Guzów kupił Feliks Sobański i to on zdecydował o przebudowie dawnego dworu w efektowną neorenesansową rezydencję wzorowaną na francuskich zamkach nad Loarą. Projekt przygotował Władysław Hirszel, a całość uzupełnił rozległy park krajobrazowy autorstwa Waleriana Kronenberga i Franciszka Szaniora. Pałac robił wrażenie nie tylko z zewnątrz. W środku znajdowała się dwupoziomowa sala balowa z kominkami sprowadzonymi z paryskiego pałacu Tuileries, oranżeria pełna egzotycznych roślin i ptaków, marmurowe łazienki oraz bogata kolekcja dzieł sztuki. W zbiorach były prace m.in. Jana Matejki, Olgi Boznańskiej, Juliana Fałata czy Józefa Brandta. Guzów był jednocześnie reprezentacyjną rezydencją i nowoczesnym majątkiem ziemskim – działała tu jedna z pierwszych cukrowni na ziemiach polskich. Integralną częścią zespołu pałacowo-parkowego jest również kaplica pw. św. Feliksa, wzniesiona pod koniec XIX wieku dla rodziny Sobańskich, która po wojnie została przekształcona w kościół parafialny i jako jedna z nielicznych części dawnego majątku nigdy nie utraciła swojej pierwotnej funkcji.

Guzów i I wojna światowa

W czasie I wojny światowej Guzów znalazł się bardzo blisko jednych z najtragiczniejszych wydarzeń na froncie wschodnim. Po niemieckim ataku gazowym pod Bolimowem w maju 1915 roku do miejscowości transportowano rannych i zatrutych żołnierzy rosyjskich. W pałacu Sobańskich urządzono lazaret na około 60 łóżek, a drugi szpital działał przy miejscowej cukrowni. Przez oba punkty medyczne przewinęły się tysiące poszkodowanych. Część ofiar pochowano na cmentarzach wojennych w okolicy Guzowa. W tym samym czasie w pałacu mieścił się sztab armii carskiej generała Wasilija Gurki, a na obrzeżach miejscowości funkcjonowało polowe lotnisko rosyjskie. Jeden z cmentarzy można zobaczyć na obrzeżach dawnego majątku Sobańskich.

II wojna światowa, grabieże i powojenna degradacja

Po odzyskaniu niepodległości rodzinie udało się przywrócić częściowo zniszczonej rezydencji dawny wygląd, ale II wojna światowa przyniosła kolejną katastrofę. Pałac został ograbiony najpierw przez Niemców, później przez Armię Czerwoną. Zniknęły dzieła sztuki, meble i wyposażenie, a wnętrza zostały zdewastowane. Po wojnie majątek znacjonalizowano na mocy reformy rolnej. W pałacu urządzono biura cukrowni i mieszkania dla pracowników, co tylko pogłębiało jego zniszczenie. Z czasem budynek zaczął dosłownie się rozpadać – dach przeciekał, piwnice były zalane, a park zarósł samosiejkami.

Powrót Sobańskich i wielka rewitalizacja

Dopiero w 1996 roku potomkowie dawnych właścicieli odzyskali pałac i rozpoczęli jego ratowanie. Michał Sobański oraz Izabela Ponińska przejęli obiekt w stanie niemal ruiny. Konieczne było osuszanie fundamentów, wzmacnianie konstrukcji, odgrzybianie ścian i całkowita odbudowa skomplikowanego dachu. Prace prowadzone od ponad dekady obejmują również park – oczyszczono stawy, odtworzono aleje i rozpoczęto rekonstrukcję historycznego układu ogrodowego. Choć większość oryginalnego wyposażenia przepadła bezpowrotnie, udało się zachować pojedyncze elementy, m.in. kominki, fragmenty boazerii i część stolarki. Dziś z zewnątrz pałac znów przypomina jedną z najbardziej efektownych rezydencji Mazowsza, choć wnętrza nadal czekają na pełną rekonstrukcję.

Co dalej z pałacem w Guzowie?

Docelowo pałac ma pełnić funkcję luksusowego hotelu i centrum kulturalnego poświęconego trzem rodom związanym z Guzowem – Ogińskim, Łubieńskim i Sobańskim. W planach są sale wystawowe, przestrzenie konferencyjne, restauracja oraz dalsza rewitalizacja całego założenia parkowego. Właściciele podkreślają jednak, że zależy im bardziej na zachowaniu autentycznego charakteru miejsca niż tworzeniu historycznej scenografii. Problemem pozostaje m.in. planowana budowa Centralnego Portu Komunikacyjnego w pobliżu Guzowa, która może wpłynąć na przyszłość całego projektu. Na razie pałac pozostaje niedostępny dla zwiedzających na co dzień, ale nawet oglądany zza ogrodzenia pokazuje skalę tej niezwykłej metamorfozy.

Jak dojechać do Pałacu Sobańskich w Guzowie?

Zwiedzanie Pałacu Sobańskich w Guzowie, cennik i godziny otwarcia: 

obecnie niedostępne. Ewentualne informacje na http://palacwguzowie.pl/

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Warto zobaczyć w okolicy:

Pałac Radziwiłłów w Nieborowie

Park romantyczny w Arkadii

Park romantyczny w Arkadii – ogród niczym opowieść

Niezwykły park w Arkadii koło Łowicza jest przemyślaną kompozycja ogrodową, którą można czytać, jak książkę. Co więcej, dopiero zestawienie Arkadii z pałacem w Nieborowie, o którym niedawno pisałam, daje pełny obraz tego, co stworzyła Hellena Radziwiłłowa. Tam jest reprezentacyjna rezydencja, tutaj bardzo osobista, momentami wręcz intymna opowieść o świecie, emocjach i przemijaniu. Co warto zobaczyć w Parku w Arkadii?

Park powstał w 1778 roku z inicjatywy Heleny Radziwiłłowej, żony wojewody wileńskiego, Michała Hieronima Radziwiłła. Głównym architektem był Szymon Bogumił Zug; później do pracy dołączył Henryk Ittar, a Helena aktywnie uczestniczyła w procesie powstawania ogrodu. Arkadia należy do pierwszych parków krajobrazowych w Polsce tworzonych w stylu angielskim, czyli z odrzuceniem regularności i symetrii na rzecz naturalności, nastroju i gry skojarzeń. Początkowo ogród miał charakter sentymentalny, ale około 1800 roku zaczął przechodzić w stronę romantyzmu, co widać w coraz silniejszej symbolice i bardziej dramatycznych formach. 

Grota Sybilli

Grota Sybilli została zbudowana w 1782 roku z głazów narzutowych zebranych z okolicznych pól i jest uznawana za symboliczne serce Arkadii. Jej surowa forma nie jest przypadkowa. To miejsce miało skłaniać do refleksji nad życiem i śmiercią, a jednocześnie stanowić punkt wyjścia dla całej ideowej koncepcji ogrodu. To jedna z pierwszych budowli w parku i jednocześnie jedna z najbardziej znaczących.

Domek Gotycki

Domek Gotycki powstał w latach 1795-1797 z czerwonej cegły i reprezentuje styl neogotycki. Koncepcję stworzył Aleksander Orłowski, natomiast realizacją zajął się Szymon Bogumił Zug. Ważniejsze jest jednak to, co wydarzyło się później. W 1814 roku Helena Radziwiłłowa urządziła tu symboliczne „mieszkanie rycerza”, poświęcone swojemu synowi Michałowi Gedeonowi, generałowi napoleońskiemu. Wnętrze wypełniła pamiątkami związanymi z jego działalnością wojskową i walką o sprawę narodową, tworząc tym samym bardzo osobisty pomnik-muzeum.

Akwedukt

Akwedukt jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów ogrodu i od razu przyciągnął moją uwagę. Został wzniesiony w 1784 roku nad kaskadą wodną i wyraźnie nawiązuje do rzymskich budowli tego typu. Jednocześnie pełnił funkcję mostu, łącząc brzegi rzeki Łupi przy ujściu do stawu. Warto wiedzieć, że oryginalna budowla została rozebrana po 1864 roku, a to, co widzimy dziś, jest rekonstrukcją z 1951 roku przeprowadzoną przez Gerarda Ciołka, wiernie odtwarzającą pierwotny projekt Zuga.

Przybytek Arcykapłana

Przybytek Arcykapłana powstał około 1783 roku i jest jedną z najbardziej złożonych konstrukcji w Arkadii. Został zaprojektowany jako sztuczna ruina, ale jego ściany wypełniają autentyczne fragmenty rzeźb i detali architektonicznych z różnych epok. Znajdują się tu elementy antyczne, gotyckie i renesansowe, w tym prace Jana Michałowicza z Urzędowa. W jednej z wnęk umieszczono płaskorzeźbę „Nadzieja karmiąca Chimerę” autorstwa Gioacchina Staggiego. Budowla posiada arkadowe patio i wieżę widokową, a jej forma sprawia wrażenie celowego nagromadzenia znaczeń. To jeden z najbardziej oryginalnych pawilonów ogrodowych w Polsce z końca XVIII wieku. Obecnie w budynku mieści się kawiarnia.

Dom Murgrabiego

Dom Murgrabiego powstał około 1795 roku i jego forma nie jest przypadkowa. Budynek nawiązuje do architektury Przybytku Arcykapłana, ale jednocześnie pojawiają się tu elementy neogotyckie, szczególnie w dekoracjach ścian. Zwróciłam uwagę na wieżę, która została podwyższona dopiero w połowie XIX wieku przez Franciszka Lanciego. To jeden z przykładów tego, jak Arkadia była przekształcana przez kolejnych właścicieli, bez całkowitego zatarcia pierwotnej koncepcji.

Grobowiec na Wyspie Topolowej

Grobowiec na Wyspie Topolowej powstał około 1785 roku i został zainspirowany grobowcem Jean-Jacques Rousseau w Ermenonville i umieszczony na sztucznie uformowanej wyspie. Konstrukcja składa się z cokołu i korpusu z wnęką, w której znajduje się marmurowa rzeźba leżącej kobiety. Całość została nakryta pokrywą z naszczytnikami i zwieńczona marmurową wazą. Najbardziej zapadają w pamięć inskrypcja „Et in Arcadia ego”, interpretowana często jako „Ja (śmierć) też jestem w Arkadii”, która wprowadza wątek przemijania i obecności śmierci nawet w idealnym świecie. Grobowiec jest czysto symboliczny – nikt nie jest w nim pochowany.

Dwa obrazy zatytułowane Et in Arcadia ego:

Nicolas Poussin 1637–1638 i Guercino 1618–1622

Świątynia Diany

Świątynia Diany to centralny punkt całego założenia. Powstała w 1783 roku i reprezentuje klasyczną, harmonijną architekturę z portykami wspartymi na kolumnach jońskich. Jej znaczenie wykracza jednak daleko poza formę. Wnętrza pełnią funkcję swoistego muzeum, w którym Helena Radziwiłłowa zgromadziła kolekcję rzeźb antycznych i antykizujących. Znajduje się tu między innymi Gabinet Etruski oraz sala zwana Panteonem z plafonem „Jutrzenka” autorstwa Jan Piotr Norblin. W dekoracjach uczestniczyli również Michał Płoński i Aleksander Orłowski. Na zewnątrz widoczny jest cytat z Petrarki mówiący o odnalezieniu spokoju po życiowych zmaganiach, który dobrze oddaje sens całego miejsca.

Arkadia jako całość

Spacerując po Arkadii łatwo dostrzec, że każdy element został tu zaplanowany jako część większej historii. Ten ogród łączy inspiracje antyczne, literackie i filozoficzne, a jednocześnie bardzo wyraźnie odzwierciedla emocje swojej twórczyni. Z biegiem czasu zmieniał się razem z jej spojrzeniem na świat, przechodząc od sentymentalnej harmonii do romantycznej refleksji nad przemijaniem. Dzięki temu Arkadia nie jest tylko założeniem krajobrazowym, ale świadomie zaprojektowaną opowieścią, którą można odczytywać na wielu poziomach.

Jak dojechać do Parku w Arkadii?

Zwiedzanie Parku Arkadia, cennik i godziny otwarcia: 

informacje na stronie https://www.nieborow.art.pl/

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Warto zobaczyć w pobliżu:

Pałac Radziwiłłów w Nieborowie

Pałac Sobańskich w Guzowie