Przez ponad cztery wieki był siedzibą biskupów warmińskich, gościł wybitnych uczonych, dyplomatów i pisarzy, a jego mury pamiętają Mikołaja Kopernika oraz Ignacego Krasickiego. Nazywany Wawelem Północy jest dziś jednym z najlepiej zachowanych zamków gotyckich w Polsce. Co sprawia, że od wieków tak zachwyca odwiedzających? Poznaj historię i najciekawsze fakty o jednej z największych atrakcji Warmii – zamku w Lidzbarku Warmińskim.
Lidzbark Warmiński – stolica biskupiej Warmii
Lidzbark Warmiński od ponad siedmiu wieków jest jednym z najważniejszych miast historycznej Warmii. Prawa miejskie otrzymał w 1308 roku, a jego rozwój był bezpośrednio związany z decyzją o ulokowaniu tutaj stałej siedziby biskupów warmińskich. Przez stulecia miasto było nie tylko centrum administracyjnym i religijnym regionu, ale także miejscem spotkań dyplomatów, uczonych i artystów. To właśnie tutaj podejmowano najważniejsze decyzje dotyczące Warmii, a zamek stał się symbolem potęgi biskupiego księstwa. Położenie miasta w rozwidleniu Łyny i Symsarny nie było przypadkowe. Rzeki stanowiły naturalną ochronę, dlatego właśnie w tym miejscu w XIV wieku rozpoczęto budowę jednej z najpotężniejszych rezydencji średniowiecznej Polski.
Zamek w Lidzbarku Warmińskim – historia jednej z najważniejszych rezydencji w Polsce
Budowę zamku rozpoczęto około 1350 roku na miejscu dawnego pruskiego grodu Lecbarg. Prace trwały blisko pół wieku i zakończyły się około 1401 roku. Powstała monumentalna, gotycka twierdza na planie niemal idealnego kwadratu o boku 48,5 metra, otoczona murami, fosami oraz rozbudowanym systemem przedzamczy. Przez ponad 440 lat, aż do końca XVIII wieku, zamek pozostawał siedzibą biskupów warmińskich. Skupiała się tutaj administracja całego biskupstwa, stanowiono prawo, prowadzono dyplomację i podejmowano najważniejsze decyzje dotyczące regionu. Funkcjonował tu także liczny dwór, szkoła oraz bogata biblioteka. Po II pokoju toruńskim w 1466 roku Warmia znalazła się w granicach Królestwa Polskiego. Od tego momentu lidzbarska rezydencja stała się jednym z najważniejszych ośrodków kultury i nauki w Rzeczypospolitej. Mieszkali tu wybitni biskupi, humaniści i politycy, którzy odgrywali znaczącą rolę nie tylko na Warmii, ale także w całym kraju.
Dlaczego zamek nazywany jest Wawelem Północy?
Nie bez powodu zamek w Lidzbarku Warmińskim określany jest mianem Wawelu Północy. To najlepiej zachowany średniowieczny zamek w Polsce i jeden z najcenniejszych przykładów architektury gotyckiej. Najbardziej charakterystycznym elementem budowli są dwukondygnacyjne krużganki otaczające wewnętrzny dziedziniec. To jedyne w Polsce średniowieczne krużganki, które są jedynymi zachowanymi arkadami tego typu w Polsce! Ich wygląd przywodzi na myśl renesansowe krużganki na Wawelu, stąd właśnie popularne określenie zamku. Na uwagę zasługują również ceglane elewacje, wysokie sklepienia, gotyckie detale architektoniczne oraz doskonale zachowany układ średniowiecznej rezydencji. W 2018 roku zamek uzyskał status Pomnika Historii – jednego z najważniejszych wyróżnień przyznawanych zabytkom w Polsce.
Wnętrza zamku – od średniowiecznych refektarzy po dzieła Beksińskiego
We wnętrzach zachowały zachowały się pomieszczenia, które przez wieki pełniły reprezentacyjne funkcje. Największe wrażenie robi Wielki Refektarz, zwany również Salą Sądową. Ma niemal 27 metrów długości i przykryty jest efektownym sklepieniem gwiaździstym. Tutaj odbywały się sejmiki warmińskie oraz najważniejsze uroczystości organizowane przez biskupów. Do dziś można podziwiać średniowieczne polichromie, herby biskupów warmińskich oraz dekoracyjne wsporniki przedstawiające między innymi pelikana i lwicę z młodymi.
Warto zajrzeć również do zamkowej kaplicy. Choć jej wyposażenie zmieniało się przez kolejne stulecia, zachowała wiele cennych elementów barokowych i rokokowych. Ściany oraz sklepienia zdobią XVIII-wieczne polichromie przedstawiające sceny ze Starego Testamentu, a we wnętrzu znajdują się ołtarze fundowane przez warmińskich biskupów.
Dziś zamek jest siedzibą muzeum, którego ekspozycje obejmują archeologię, sztukę gotycką, dawne uzbrojenie, rzemiosło artystyczne oraz jedną z najciekawszych kolekcji polskiego malarstwa XX wieku. Można zobaczyć prace Józefa Mehoffera, Jacka Malczewskiego, Juliana Fałata czy fotografie Zdzisława Beksińskiego.
Mikołaj Kopernik, Ignacy Krasicki i inni słynni mieszkańcy zamku
Zamek w Lidzbarku Warmińskim był domem wielu wybitnych postaci polskiej historii. Jednym z nich był Mikołaj Kopernik, który przez kilka lat pełnił funkcję sekretarza i lekarza swojego wuja – biskupa Łukasza Watzenrodego. Pobyt w Lidzbarku był ważnym etapem jego kariery i poprzedzał działalność we Fromborku. Na zamku mieszkali także Jan Dantyszek, Stanisław Hozjusz i Marcin Kromer – wybitni dyplomaci, humaniści oraz biskupi warmińscy. Najbardziej znanym mieszkańcem pozostaje jednak Ignacy Krasicki. Przebywał tutaj przez około trzydzieści lat, tworząc wiele swoich najsłynniejszych utworów. Za jego czasów lidzbarski dwór przeżywał okres największego rozkwitu kulturalnego. Organizowano spotkania literackie, koncerty i dyskusje naukowe, a sam Krasicki rozbudował pobliską oranżerię i ogrody biskupie.
Od rezydencji biskupów do sierocińca
Po I rozbiorze Polski znaczenie zamku zaczęło stopniowo maleć. Ostatnim biskupem rezydującym w Lidzbarku był właśnie Krasicki, który opuścił zamek w 1794 roku. Później budowla przeżywała trudny okres. Ucierpiała podczas wojen napoleońskich, służyła jako koszary, a nawet planowano jej rozbiórkę. Paradoksalnie uratowała ją decyzja o adaptacji na sierociniec i szpital dla dzieci osieroconych po epidemii cholery. W połowie XIX wieku architekt Edward Jester przeprowadził przebudowę z wyjątkowym jak na tamte czasy poszanowaniem średniowiecznej architektury. Większość zmian była odwracalna, dzięki czemu zamek zachował swój historyczny charakter. Od początku XX wieku prowadzono kompleksowe prace konserwatorskie, a po II wojnie światowej zamek odzyskał dawny blask i stał się siedzibą muzeum.
Co jeszcze warto zobaczyć w Lidzbarku Warmińskim?
Spacer po mieście warto rozpocząć od Wysokiej Bramy. To jedyna zachowana spośród trzech średniowiecznych bram miejskich i jednocześnie najbardziej monumentalna gotycka brama na Warmii. W jej murach do dziś tkwią kamienne kule przypominające o pożarze miasta z 1520 roku. Przez wieki pełniła funkcję elementu fortyfikacji, a później także aresztu.
Kilka minut spaceru od zamku znajduje się kolegiata św. Piotra i Pawła – jedna z najstarszych świątyń Warmii. Gotycki kościół zachwyca sklepieniami gwiaździstymi, bogatym wyposażeniem oraz cennym skarbcem, w którym przechowywane są średniowieczne relikwiarze, kielichy i pacyfikały.
Warto odwiedzić również Oranżerię Krasickiego. Pawilon otoczony dawnymi ogrodami biskupimi został przebudowany przez Ignacego Krasickiego pod koniec XVIII wieku i do dziś pozostaje jedną z najcenniejszych budowli klasycystycznych na Warmii. Dawniej zachwycał fontannami, egzotycznymi roślinami i rozległym parkiem. Obecnie mieści się tu Oranżeria Kultury – miejsce koncertów, spotkań i wydarzeń kulturalnych.
Zamek w Lidzbarku Warmińskim – miejsce, do którego chce się wracać
Niewiele jest w Polsce zamków, które zachowały tak autentyczny średniowieczny charakter. Lidzbarska rezydencja nie imponuje jedynie rozmiarami – jej największą wartością jest historia zapisana w murach. To tutaj mieszkali wybitni biskupi, tworzył Ignacy Krasicki, przebywał Mikołaj Kopernik, a przez kolejne stulecia budowla potrafiła dostosowywać się do nowych funkcji, nie tracąc swojego wyjątkowego charakteru. Dziś jest nie tylko najważniejszym zabytkiem Lidzbarka Warmińskiego, ale również jednym z najcenniejszych gotyckich zamków w całej Polsce.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Jak dojechać do Lidzbarka Warmińskiego?
Zwiedzanie zamku w Lidzbarku Warmińskim, cennik i godziny otwarcia:
Informacje na stronie muzeum: lidzbark.muzeum.olsztyn.pl
