Czy da się zmieścić jedno z najważniejszych miejsc w historii polskiej nauki w mieście o powierzchni kilku kilometrów kwadratowych? Frombork pokazuje, że tak. To niewielkie warmińskie miasteczko nad Zalewem Wiślanym przez wieki pełniło rolę znacznie większą, niż sugeruje jego rozmiar, a największy wpływ miał na to Mikołaj Kopernik, dla którego Frombork był nie tylko domem i pracownią, ale i miejscem ostatniego spoczynku. Tylko... jak doszło do tego, że jego pochówek odbył się w 2010 roku?
Frombork – małe miasto z dużą historią
Do Fromborka przyjechałam z myślą, że to niewielkie warmińskie miasteczko nad Zalewem Wiślanym, a na miejscu szybko zobaczyłam, że skala zabytków zupełnie nie pasuje do jego rozmiaru. Miasto ma zaledwie kilka kilometrów kwadratowych powierzchni i niewielu mieszkańców, ale historycznie było miejscem naprawdę ważnym. Prawa miejskie dostało już w 1310 roku, a jego rozwój mocno przyspieszył, gdy po zniszczeniu katedry w Braniewie, kapituła warmińska przeniosła się właśnie tutaj. Tak powstał charakterystyczny układ Fromborka: z jednej strony miasto nad wodą, z drugiej ufortyfikowane Wzgórze Katedralne, które przez stulecia żyło trochę własnym rytmem. W praktyce to właśnie ono stało się sercem Fromborka – religijnym, administracyjnym i naukowym.
Frombork przez wieki był niszczony przez wojny, pożary i grabieże. Ucierpiał podczas walk polsko-krzyżackich, potem w czasie najazdów szwedzkich, a ogromne straty przyniósł mu także 1945 rok. Mimo to do dziś zachował zespół zabytków, który robi wrażenie nie tylko liczbą obiektów, ale też ich rangą. To właśnie tu niemal nieprzerwanie od 1510 roku żył i pracował Mikołaj Kopernik. I to właśnie tu powstało miejsce, które dla wielu jest jednym z najważniejszych punktów na mapie polskiej historii nauki.
Bazylika Archikatedralna pw. Wniebowzięcia NMP i św. Andrzeja Apostoła
Kiedy weszłam na Wzgórze Katedralne, od razu stało się dla mnie jasne, że najważniejszym zabytkiem Fromborka jest archikatedra. To gotycka, trójnawowa hala bez wież, budowana w latach 1329-1388, stojąca w miejscu wcześniejszej drewnianej świątyni. Z zewnątrz wygląda surowo i monumentalnie, ale dopiero w środku widać, jak bogate jest jej wyposażenie. Zwróciłam uwagę przede wszystkim na ogrom wnętrza, sklepienia, późnogotycki poliptyk fromborski z Madonną z Dzieciątkiem, barokowy ołtarz główny i dziesiątki płyt nagrobnych oraz epitafiów.
Warto też pamiętać, że archikatedra była wielokrotnie niszczona i ograbiana. Szczególnie dotkliwy był najazd szwedzki w XVII wieku, kiedy wywieziono część wyposażenia i księgozbioru. Mimo tego świątynia zachowała rangę jednego z najcenniejszych zabytków sakralnych północnej Polski. Do dziś odbywa się tu Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej, a sam instrument organowy to osobna atrakcja. Jego historia zaczyna się w XVII wieku, a obecna forma to efekt kolejnych przebudów, zniszczeń wojennych i powojennej odbudowy. Dziś fromborskie organy mają 66 głosów i należą do najbardziej znanych w kraju.
Mikołaj Kopernik – jak odnaleziono grób astronoma
We Fromborku nie da się uciec od nazwiska Kopernika, ale dobrze, że to nie jest tylko turystyczny slogan. Mikołaj Kopernik był nie tylko astronomem; był też kanonikiem warmińskim, administratorem, lekarzem, człowiekiem dobrze wykształconym i mocno osadzonym w realiach swojej epoki. To właśnie we Fromborku pracował nad dziełem O obrotach sfer niebieskich, które zmieniło sposób myślenia o świecie. Teoria heliocentryczna, według której Ziemia i inne planety krążą wokół Słońca, była wtedy rewolucyjna i długo budziła opór.
Jednym z najmocniejszych wątków związanych z Fromborkiem jest historia grobu Kopernika. Po jego śmierci w 1543 roku został pochowany w katedrze, ale bez wyraźnego oznaczenia miejsca. Przez wieki nie wiedziano, gdzie dokładnie spoczywa. Przełom nastąpił dopiero w XXI wieku. Badacze założyli, że jako kanonik opiekujący się konkretnym ołtarzem Kopernik mógł zostać pochowany właśnie w jego pobliżu. Podczas badań archeologicznych znaleziono czaszkę mężczyzny w wieku zbliżonym do wieku astronoma. Potem wykonano rekonstrukcję twarzy i porównano ją z portretami Kopernika.
Najciekawsze przyszło jednak później. Do identyfikacji wykorzystano DNA pobrane ze szczątków i porównano je z materiałem genetycznym znalezionym na włosach pozostawionych w książce, z której korzystał Kopernik. To właśnie to zestawienie dało ostateczne potwierdzenie. W 2008 roku ogłoszono wyniki badań, a w 2010 roku odbył się ponowny pochówek astronoma we fromborskiej katedrze. Dziś jego grób oznacza czarny granitowy nagrobek z modelem Układu Słonecznego i złotym Słońcem w centrum. Sarkofag, w którym pochowano Kopernika, można oglądać przez przeszklenie w podłodze.
Wieża dzwonnicza, czyli Wieża Radziejowskiego
Historia Wieży Radziejowskiego zaczęła się jako historia wieży obronnej. Jeszcze przed połową XV wieku istniała tu oktagonalna wieża artyleryjska, ustawiona w bardzo ważnym punkcie obrony wzgórza. Później dobudowano drewnianą dzwonnicę, a w XVII wieku zastąpiono ją murowaną nadbudową. To właśnie od nazwiska biskupa Michała Radziejowskiego pochodzi dzisiejsza nazwa obiektu.
Wieża łączy kilka funkcji w jednym miejscu. Z tarasu widokowego rozciąga się szeroki widok na Frombork, Wzgórze Katedralne, Zalew Wiślany i Mierzeję Wiślaną. Wewnątrz możemy zobaczyć, jak działa wahadło Foucaulta, które pozwala zobaczyć w praktyce ruch obrotowy Ziemi. Natomiast w przyziemiu działa planetarium. Dodatkową ciekawostką jest grubość murów dawnej części wieży – dochodząca do 7 metrów, co czyni je jednymi z najgrubszych w Polsce.
Wieża Kopernika
Wieża Kopernika przez lata obrosła w sporo legend. Najbardziej znana głosi że było to obserwatorium astronoma. Wieża rzeczywiście była związana z Kopernikiem, należała do niego i pełniła funkcję jego mieszkania wewnątrz murów obronnych na czas zagrożenia. Nie była jednak idealnym miejscem do prowadzenia obserwacji nieba. Była zbyt mała, nie dawała odpowiednich warunków i raczej nie tam astronom rozstawiał swoje instrumenty. Sama budowla jest bardzo stara, bo powstała przed 1400 rokiem i należy do najstarszych elementów fortyfikacji Wzgórza Katedralnego. Wzmiankowana była już pod koniec XV wieku jako wieża mieszkalna. Później była przebudowywana, niszczona, remontowana, a nawet omal nie została rozebrana w XIX wieku. Uratował ją sprzeciw kapituły.
Dawny Pałac Biskupi i ślad Mikołaja Kopernika
Dawny Pałac Biskupi stoi na Wzgórzu Katedralnym i przez długi czas pełnił funkcję jednej z najważniejszych rezydencji we Fromborku. Średniowieczne źródła potwierdzają, że wcześniej działała tu szkoła katedralna. Po zniszczeniach wojennych budynek odbudowano jako dom biskupi, a po przeniesieniu siedziby diecezji do Fromborka stał się oficjalną siedzibą warmińskich hierarchów. To obiekt wielokrotnie niszczony i przebudowywany, a po II wojnie światowej poważnie zrujnowany. Odbudowę rozpoczęto dopiero w latach 70. XX wieku. Później w pałacu urządzono Muzeum Mikołaja Kopernika.
Nowy Pałac Biskupi
Nowy Pałac Biskupi stoi nieco z boku głównego ciągu zwiedzania, ale nie warto go pomijać. Powstał w 1844 roku i od tego momentu aż do 1945 roku był siedzibą biskupów warmińskich. To już inna epoka niż gotycka katedra czy średniowieczne mury. Widać to w architekturze i charakterze wnętrz. Pałac jest bardziej rezydencjonalny niż obronny, bardziej reprezentacyjny niż surowy.
Wieża Wodna i Kanał Kopernika
Jeśli miałabym wskazać najbardziej niedocenianą atrakcję Fromborka, postawiłabym właśnie na Wieżę Wodną. To świetny przykład zabytku techniki, który pokazuje, jak przed wiekami działało miasto. Między XIV a XV wiekiem powstał kanał doprowadzający do Fromborka słodką wodę z rzeki Baudy. Sam kanał nie rozwiązywał jednak wszystkiego, bo zabudowania kapituły znajdowały się wyżej, na wzgórzu. Dlatego w latach 1571-1572 zbudowano specjalną wieżę wodociągową z mechanizmem podnoszącym wodę na wysokość około 25 metrów. Najlepsze jest to, że przez lata autorstwo tego systemu przypisywano Kopernikowi. Brzmi dobrze, ale nie jest prawdą. Mechanizm zamontował rurmistrz Walenty Hendel, a samą wieżę wzniósł mistrz murarski Stanisław. Urządzenie działało około 200 lat i należało do najciekawszych tego typu rozwiązań w Europie. Dziś Wieża Wodna pełni funkcję punktu widokowego i małej ekspozycji.
Pomnik Mikołaja Kopernika
U stóp Wzgórza Katedralnego znajduje się wykonany z brązu pomnik przedstawiający Mikołaja Kopernika trzymającego konwalię w prawej dłoni. Statuę mierzącą 6 metrów wysokości, usytuowaną na trzymetrowym postumencie, wzniesiono w 1973 r. na 500. rocznicę urodzin astronoma oraz w ramach obchodów ogłoszonego przez UNESCO Roku Kopernikańskiego. Co ciekawe, nie jest to pierwszy pomnik poświęcony naukowcowi. Monument ku chwale Kopernika został odsłonięty we Fromborku już w 1909 roku. Miał formę wieży widokowej z płaskorzeźbą pamiątkową. Przetrwał II wojnę światową, lecz został zburzony przez polskie władze w 1948 roku. Uznano go bowiem za symbol wrogiego państwa niemieckiego.
Kościół św. Mikołaja
Kościół św. Mikołaja stoi nieco w cieniu archikatedry, ale to jeden z ważniejszych zabytków miejskich Fromborka. Był dawną farą, czyli kościołem parafialnym mieszkańców miasta. Obecna budowla powstała pod koniec XIV wieku jako gotycki, trójnawowy kościół halowy bez wydzielonego prezbiterium. Przez stulecia była wielokrotnie niszczona i odbudowywana: po pożarach, oblężeniach i działaniach wojennych. Mocno ucierpiała już w XV i XVI wieku, później była rekonstruowana, a kolejne wielkie zniszczenia przyniósł 1945 rok. W latach 70. zniszczony kościół został został zaadaptowany na kotłownię miejską, która znajdowała się w tym miejscu do 2002 roku. Obecnie budynek jest nieużytkowany.
Frombork nie jest dużym miastem i nie próbuje nim być. Cała jego siła tkwi w tym, że na bardzo małej przestrzeni skupia historię o naprawdę dużym znaczeniu – od średniowiecznej kapituły, przez zniszczenia kolejnych wojen, aż po przełomowe odkrycia Kopernika. To miejsce, które najlepiej oglądać spokojnie, poświęcając mu tyle czasu, ile potrzebujemy.
Jak dojechać do Fromborka?
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)
.jpg "Klasztor franciszkanów w Kadynach na Warmii")
