Kolorowe cerkwie Podlasia: Narew, Łosinka, Nowoberezowo, Juszkowy Gród

Drewniane świątynie, malownicze i zadbane, razem piszą spójną historię Podlasia, którą można odnaleźć niemal w każdej wiosce. Historię naznaczoną codziennym życiem, duchowością, ale też wojną, przymusową tułaczką i powrotami w rodzinne strony. Poznajmy tę historię, odwiedzając cerkwie w Narwi, Łosince, Nowoberezowie i Juszkowym Grodzie.

Cerkiew w Narwi - jedna z najstarszych parafii prawosławnych na Podlasiu

Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Narwi ma historię sięgającą XVI wieku, choć według części źródeł jej początki wiąże się nawet z 1529 rokiem. Pierwsza pewna wzmianka o prawosławnej cerkwi pochodzi z rejestru pomiary włócznej z 1560 roku. Z miejscem związana jest legenda o księciu Iwanie Wiśniowieckim, który miał zobaczyć tutaj ikonę św. Antoniego Pieczerskiego i ufundować świątynię ku jego czci. Obecna drewniana cerkiew powstała w latach 1881-1885 i została poświęcona 9 maja 1885 roku. Jest to budowla na planie krzyża łacińskiego, z konstrukcją wieńcową, szalowanymi ścianami i kopułą nad skrzyżowaniem naw. Jej historia była jednak znacznie bardziej burzliwa niż sugeruje spokojna drewniana bryła. W 1915 roku miejscowych prawosławnych dotknęło bieżeństwo (masowa ewakuacja ludności prawosławnej w głąb Rosji w 1915 roku - więcej tutaj), a część wyposażenia cerkwi wywieziono. W 1990 roku świątynię strawił pożar, który wybuchł w Wielki Czwartek podczas nabożeństwa czytania Ewangelii pasyjnych. Spłonęło niemal całe zabytkowe wyposażenie, w tym XVIII-wieczny wizerunek Matki Boskiej Bolesnej, a jeden z wiernych zginął podczas próby ratowania krzyża ołtarzowego. Cerkiew odbudowano dzięki zaangażowaniu parafian i ponownie konsekrowano w 1994 roku. Co ciekawe, kult Matki Boskiej Bolesnej przetrwał w Narwi nawet po przejściu parafii na prawosławie, choć ten typ przedstawienia Maryi nie należy do tradycji bizantyjskiej. Drugim szczególnie czczonym wizerunkiem był obraz św. Antoniego Pieczerskiego.

Jak dojechać do cerkwi w Narwi?

Cerkiew św. Jana Teologa w Nowoberezowie - XVIII wiek i niezwykłe odkrycie na strychu

Cerkiew św. Apostoła Jana Teologa w Nowoberezowie jest znacznie starsza od większości drewnianych świątyń w tej części Podlasia. Obecną cerkiew ufundowała w 1771 roku Izabela Branicka i pierwotnie była to świątynia unicka. W 1839 roku, po kasacie unii brzeskiej, przeszła na prawosławie, a pod koniec XIX wieku straciła status cerkwi parafialnej po wybudowaniu w Nowoberezowie nowej, murowanej cerkwi Wniebowstąpienia Pańskiego. Drewniana świątynia zachowała jednak niemal oryginalną bryłę. Jest zbudowana w konstrukcji zrębowej, oszalowana i stoi na kamiennej podmurówce. Wewnątrz zachowały się polichromie na suficie, między innymi przedstawienia Ostatniej Wieczerzy i Wniebowstąpienia. Największą ciekawostkę przyniosły jednak dopiero prace inwentaryzacyjne prowadzone w 2023 roku. Na strychu znaleziono ponad 20 elementów XVII-wiecznego ikonostasu – ikony z rzędów proroków i Apostołów, fragmenty wrót oraz dekoracyjnych elementów. Według materiałów źródłowych jest to najstarszy znany ikonostas na Podlasiu. Odkrycie jest tym cenniejsze, że wyposażenie dawnych cerkwi unickich w XIX wieku często wymieniano, a starsze elementy niszczono lub usuwano. Przy cerkwi znajduje się również studnia, przy której podczas świąt odbywa się poświęcenie wody, a w jej otoczeniu zachowały się stare groby i krzyże wotywne. Kolorowe cerkwie Podlasia to domena nie tylko Krainy Otwartych Okiennic. 

Jak dojechać do cerkwi w Nowoberezowie?

Cerkiew św. Apostoła Jakuba w Łosince - fundacja Izabeli Branickiej i cerkiew z Nowoberezowa

Historia cerkwi św. Apostoła Jakuba syna Alfeusza w Łosince zaczyna się w 1778 roku, kiedy Izabela Branicka ufundowała tutaj parafię. Co ciekawe, pierwsza świątynia wcale nie powstała z nowego materiału. Do Łosinki przewieziono siedemnastowieczną cerkiew cmentarną z pobliskiego Nowoberezowa. Drewniana świątynia szybko zaczęła jednak wymagać remontów, a w XIX wieku jej stan był tak zły, że proboszcz uważał ją właściwie za przeznaczoną do rozbiórki. Dlatego w 1882 roku parafianie zdecydowali o budowie nowej cerkwi. Powstała drewniana świątynia na planie krzyża, na kamiennym fundamencie, z charakterystyczną kopułą. Szczególną uwagę warto zwrócić na ikonostas – jego wykonanie powierzono wileńskiemu szlachcicowi Izaakowi Cypkinowi, a prace trwały ponad dwa lata. Cerkiew uroczyście poświęcono 30 sierpnia 1887 roku. Łosinka, podobnie jak Narew i Nowoberezowo, mocno odczuła skutki bieżeństwa. W 1915 roku większość mieszkańców parafii wyjechała w głąb Rosji, a część wyposażenia cerkwi wysłano do Kazania i Jarosławia. Z pięciu dzwonów wywiezionych wówczas z Łosinki udało się odzyskać w 1923 roku tylko dwa. Świątynia przetrwała jednak wojny i kolejne kryzysy, a w XXI wieku została gruntownie wyremontowana. Ciekawym uzupełnieniem wizyty jest stojąca na terenie parafii cerkiew cmentarna św. Jerzego oraz XVIII-wieczna kapliczka z ikoną Ukrzyżowania, którą według lokalnej tradycji wystawiono jako wotum związane z epidemią.

Jak dojechać do cerkwi w Łosince?

Cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Juszkowym Grodzie - świątynia przerwana przez bieżeństwo

Cerkiew Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Juszkowym Grodzie jest najmłodszą z czterech opisywanych świątyń - powstała w 1912 roku, zaledwie trzy lata po utworzeniu miejscowej parafii wydzielonej z parafii w Jałówce. Budowa szybko została jednak przerwana przez wydarzenia I wojny światowej. W 1915 roku miejscowa ludność prawosławna udała się na bieżeństwo, a świeżo wzniesiona cerkiew została porzucona. Po wojnie powracający wierni nie mogli od razu ponownie otworzyć świątyni - nowe władze początkowo nie wyraziły na to zgody, a budynek zaczął podupadać. Dopiero w 1930 roku ustanowiono tutaj filię parafii jałowskiej, a parafianie odnowili cerkiew własnymi składkami. Po II wojnie światowej odzyskała ona status świątyni parafialnej i pozostaje czynna do dziś. Architektonicznie jest typowym przykładem drewnianej cerkwi podlaskiej inspirowanej rosyjskim budownictwem sakralnym. Wzniesiono ją na planie krzyża greckiego, z wysoką centralną nawą i czterema niższymi ryzalitami. Nad nawą znajduje się dach namiotowy z latarnią i cebulastą kopułą, natomiast od frontu wyrasta dwukondygnacyjna wieża-dzwonnica. We wnętrzu zachował się drewniany ikonostas z początku XX wieku. Cerkiew była wielokrotnie remontowana, między innymi w 1992 roku, kiedy wymieniono jej dach i kopuły. Do rejestru zabytków wpisano ją w 2003 roku.

Jak dojechać do cerkwi w Juszkowym Grodzie?

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)

Warto zobaczyć w okolicy:

Białowieża

Skit w Odrynkach

Kraina Otwartych Okiennic

Święta Góra Grabarka 

Podbiele koło Bielska Podlaskiego

Monaster w Supraślu

Białowieski Park Narodowy - co warto zobaczyć - najciekawsze miejsca Puszczy Białowieskiej

Białowieski Park Narodowy chroni najcenniejszy fragment jednego z ostatnich naturalnych lasów nizinnych w Europie. Jednak zwiedzanie okolic Białowieży nie kończy się na spacerze po obszarze ochrony ścisłej. Można tu zobaczyć zwierzęta, które trudno spotkać podczas zwykłej wycieczki po lesie, przejść drewnianymi kładkami przez podmokłe olsy, odwiedzić owiane legendami Miejsce Mocy oraz dotrzeć do leśniczówki Dziedzinka, przez ponad 30 lat będącej domem Simony Kossak. Które atrakcje Białowieskiego Parku Narodowego i Puszczy Białowieskiej warto uwzględnić podczas zwiedzania?

Miejsce Mocy

Białowieski Park Narodowy i Puszcza Białowieska – las pozostawiony naturze

Białowieski Park Narodowy zajmuje centralną i najcenniejszą część Puszczy Białowieskiej. Jego początki sięgają 1921 roku, kiedy utworzono pierwsze rezerwaty obejmujące teren dzisiejszego obszaru ochrony ścisłej. W 1932 roku powstał „Park Narodowy w Białowieży”, a po II wojnie światowej, w 1947 roku, został reaktywowany pod obecną nazwą. Park zajmuje ponad 10,5 tys. hektarów, czyli około jednej szóstej polskiej części puszczy. Ponad 6 tys. hektarów objętych jest ochroną ścisłą, co oznacza, że las rozwija się tam bez bezpośredniej ingerencji człowieka.

To właśnie stare, zamierające i przewrócone drzewa najlepiej pokazują różnicę między lasem naturalnym a gospodarczym. Martwe drewno nie jest usuwane, lecz staje się siedliskiem grzybów, owadów, mchów i mikroorganizmów. Rozkładające się pnie stopniowo oddają składniki odżywcze glebie, a w powstałych lukach wyrastają kolejne pokolenia drzew.

W Białowieskim Parku Narodowym występuje ponad 800 gatunków roślin naczyniowych, około 120 gatunków ptaków lęgowych i ponad 50 gatunków ssaków. Żyją tu między innymi wilki, rysie, sóweczki oraz dzięcioły białogrzbiete i trójpalczaste. Symbolem parku pozostaje żubr - największy lądowy ssak Europy. Puszcza Białowieska została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i tworzy dziś chroniony obszar transgraniczny położony po obu stronach granicy polsko-białoruskiej.

Rezerwat Pokazowy Żubrów w Białowieży - od zagłady gatunku do jego powrotu

Rezerwat Pokazowy Żubrów znajduje się przy drodze z Hajnówki do Białowieży, około trzech kilometrów przed miejscowością. Jego historia wiąże się bezpośrednio z ratowaniem żubra, który po I wojnie światowej całkowicie zniknął z Puszczy Białowieskiej. Ostatni żyjący tu na wolności osobnik został zabity w 1919 roku. Gatunek przetrwał wyłącznie w ogrodach zoologicznych, zwierzyńcach i prywatnych hodowlach. W 1923 roku z inicjatywy profesora Jana Sztolcmana powstało Międzynarodowe Towarzystwo Ochrony Żubra. Rozpoczęto spisywanie wszystkich żyjących zwierząt i prowadzenie Księgi Rodowodowej Żubrów. Okazało się, że na świecie pozostały zaledwie 54 osobniki. W 1929 roku przy drodze łączącej Białowieżę z Hajnówką utworzono pierwszy zwierzyniec, który stał się początkiem programu przywracania gatunku naturze.

Przełom nastąpił w 1936 roku, kiedy z Pszczyny sprowadzono trzyletniego byka Plischa. Rok później żubrzyca Biscaya urodziła Polkę - pierwsze cielę czystej linii nizinnej urodzone w Białowieży od początku restytucji. Po wojnie hodowlę kontynuowano, a w 1952 roku pierwsze żubry wypuszczono na wolność. Pięć lat później urodziło się pierwsze cielę w swobodnie żyjącym stadzie. Dzisiejszy rezerwat zajmuje około 28 hektarów. Zwierzęta przebywają w dużych zagrodach porośniętych naturalną roślinnością, dlatego nie zawsze można zobaczyć je tuż przy ogrodzeniu. Oprócz żubrów prezentowane są koniki polskie, łosie, jelenie, sarny, dziki, wilki i ryś. Ciekawostką są żubronie, czyli mieszańce żubra z bydłem domowym.

Do rezerwatu wchodzi się przez Pawilon Edukacyjny otwarty w 2018 roku. Interaktywna wystawa przedstawia historię ratowania żubra, jego anatomię, zachowania i znaczenie dla leśnego ekosystemu. Sam spacer wśród zagród zajmuje około godziny, a na zwiedzanie pawilonu warto przeznaczyć dodatkowe 30 minut.

Rezerwat Pokazowy Żubrów - informacje praktyczne:

• Dojazd: przy drodze Hajnówka–Białowieża, około 3 km przed Białowieżą. Przy rezerwacie znajduje się parking, płatny od 3 czerwca 2026 roku.
• Bilety: normalny 20 zł, ulgowy 12 zł. Pawilon edukacyjny można zwiedzić bezpłatnie.
• Zwiedzanie: od 16 kwietnia do 15 października codziennie 9.00–17.00, poza sezonem od wtorku do niedzieli 9.00–16.00. Na całość warto przeznaczyć około 1,5 godziny.

Rezerwat Pokazowy Żubrów - jak dojechać?

Dom Simony Kossak - leśniczówka Dziedzinka w Puszczy Białowieskiej

Kilka kilometrów od Białowieży znajduje się uroczysko Dziedzinka. W okresie międzywojennym powstała tu osada leśna z drewnianą leśniczówką, stodołą ze spichlerzem, ziemną piwnicą i studnią. Budynki nawiązywały do tradycyjnej polskiej architektury. Leśniczówkę wzniesiono z sosnowych bali i nakryto dachem przyczółkowym z szerokimi podcieniami wspartymi na słupach. Początkowo osada należała do Lasów Państwowych i była zamieszkana przez pracowników administracji leśnej. Po wojnie działał tu Centralny Ośrodek Selekcyjnej Hodowli Pszczół, liczący z czasem około 250 uli. Około 1960 roku Dziedzinka została przekazana Białowieskiemu Parkowi Narodowemu. W 2021 roku leśniczówkę oraz dawny spichlerz wpisano do rejestru zabytków.

Najbardziej znaną mieszkanką Dziedzinki była Simona Kossak - biolożka, profesor nauk leśnych i popularyzatorka przyrody. Przyjechała do Białowieży w 1971 roku jako młoda absolwentka biologii. Leśniczówka miała być jedynie tymczasowym miejscem pobytu podczas prowadzenia badań, jednak Kossak spędziła w niej ponad 30 lat. W sąsiedniej części budynku zamieszkał fotograf i przyrodnik Lech Wilczek, który został jej partnerem i dokumentował życie w Dziedzince. Simona Kossak zajmowała się przede wszystkim ekologią behawioralną ssaków oraz ochroną przyrody. Była także współtwórczynią urządzenia UOZ-1, które za pomocą odpowiednio dobranych dźwięków ostrzega dzikie zwierzęta przed nadjeżdżającymi pociągami. Popularność przyniosły jej książki i radiowe gawędy, w których opowiadała o zachowaniach zwierząt oraz zależnościach rządzących przyrodą. Jej najważniejsza książka, „Saga Puszczy Białowieskiej”, łączy historię tego lasu z apelem o jego ochronę.

Dziedzinka leży tuż przy granicy najstarszej części Białowieskiego Parku Narodowego, objętej ochroną ścisłą. W okolicy znajduje się także cmentarz ofiar faszyzmu z czasów II wojny światowej, położony przy czerwonym szlaku prowadzącym z Białowieży w stronę dawnej leśniczówki.

Dom Simony Kossak - informacje praktyczne:

• Dojście: z Białowieży można dotrzeć pieszo lub rowerem oznakowaną trasą w kierunku Dziedzinki. Samochód można zostawić na leśnym parkingu koło cmentarza.
• Zwiedzanie i cena: leśniczówka nie jest udostępniona do zwiedzania wewnątrz. Budynek można obejrzeć jedynie z zewnątrz, dlatego nie obowiązują bilety wstępu.
• Praktycznie: na wycieczkę z Białowieży warto przeznaczyć około 1,5–2 godzin. 

Dom Simony Kossak - jak dojechać?

Miejsce Mocy w Puszczy Białowieskiej - kamienie, dziwne drzewa i dawne legendy

Miejsce Mocy jest jedną z najbardziej nietypowych atrakcji w okolicach Białowieży. Znajduje się tu skupisko głazów oraz drzewa o niezwykłych, często wielopniowych i zrośniętych formach. Według popularnych opowieści obszar ma emitować pozytywne promieniowanie, które pomaga odzyskać siły, odpocząć i poprawić samopoczucie. Nie jest to jednak zjawisko potwierdzone naukowo, dlatego warto traktować je przede wszystkim jako element miejscowych legend. Wśród rosnących tu dębów, sosen i świerków można zobaczyć nietypowo powyginane oraz zrośnięte pnie. Uwagę zwraca również skupisko głogów i dzikich grusz, rzadko spotykanych w takiej liczbie w głębi lasu. Według jednej z hipotez jest to ślad po sezonowym obozowisku pasterzy, którzy w XIX wieku wypasali w puszczy bydło.

Pomiędzy drzewami znajdują się głazy różnej wielkości, sprawiające wrażenie ułożonych w określony system. Mniejsze kamienie odkryto również pod warstwą próchnicy. Ich rozmieszczenie stało się podstawą przypuszczeń, że mogło znajdować się tu miejsce kultu dawnych Słowian. Zgodnie z lokalną legendą wtajemniczeni mieli wykorzystywać energię kamieni do ochrony przed wrogami i złymi mocami. Do rozwoju tych opowieści przyczyniła się dawna nazwa pobliskiego uroczyska - Czartowe Błota. Nie znaleziono jednak dowodów archeologicznych, które jednoznacznie potwierdzałyby odbywanie w tym miejscu obrzędów. Miejsce Mocy pozostaje więc połączeniem ciekawego fragmentu puszczy, prawdopodobnych śladów dawnej działalności człowieka i legend narastających wokół nietypowych drzew oraz kamieni.

Miejsce Mocy - informacje praktyczne:

• Dojazd: z drogi Hajnówka–Białowieża należy skręcić w dobrze oznakowaną Drogę Sinicką i dojechać do leśnego parkingu w pobliżu torów.
• Cena i trasa: wstęp jest bezpłatny. Ścieżka prowadząca do Miejsca Mocy ma około 0,9 km.
• Praktycznie: na dojście, obejrzenie kamieni i powrót warto przeznaczyć około 45–60 minut. To zwykła leśna trasa, dlatego po deszczu może być mokro i błotniście.

Miejsce Mocy - jak dojechać?

Ścieżka Żebra Żubra w Białowieży - drewnianymi kładkami przez podmokły las

Żebra Żubra to jedna z najpopularniejszych ścieżek przyrodniczych w Puszczy Białowieskiej, a zarazem pierwsza leśna ścieżka edukacyjna wytyczona w Polsce. Powstała w latach 70. XX wieku według projektu Jacka Wysmułka i Barbary Ewy Wysmułek. Ma około 2,7 kilometra długości i łączy okolice północnej części Białowieży z Rezerwatem Pokazowym Żubrów. Trasa prowadzi przez podmokłe lasy olszowe i olszowo-jesionowe, dawne łąki w dolinie Narewki, fragmenty borów oraz tereny porośnięte dębami i świerkami. Znaczną część szlaku tworzą drewniane kładki, pomosty i groble umożliwiające przejście przez okresowo zalewany teren. Po opadach nawierzchnia może być śliska i błotnista, dlatego warto zabrać odpowiednie obuwie.

Nazwa ścieżki pochodzi od jej pierwotnej konstrukcji. Dawne pomosty zbudowano z desek i pni ułożonych w dużych odstępach. Przypominały żebra, a ponieważ szlak znajdował się w krainie żubra, szybko zaczęto nazywać go Żebrami Żubra. Po remontach szczeliny pomiędzy deskami zniknęły, ale nazwa pozostała. Szczególnie ciekawie wygląda trasa wiosną, gdy w runie kwitną zawilce i pojawia się czosnek niedźwiedzi. W okolicy wejścia można wtedy spotkać dużą liczbę żab przemieszczających się do zbiorników wodnych. Podczas krótkiego spaceru zobaczymy kilka różnych typów lasu, podmokłe olsy, martwe pnie porośnięte mchem oraz stare drzewa osiągające rozmiary rzadko spotykane w lasach gospodarczych.

Ścieżkę można rozpocząć przy drodze prowadzącej z Białowieży w stronę Bud i Pogorzelec albo przy Rezerwacie Pokazowym Żubrów. Dzięki temu obie atrakcje łatwo połączyć podczas jednego wyjścia. Przejście trasy zajmuje od około 45 minut do półtorej godziny. Wstęp jest bezpłatny, natomiast po ścieżce nie wolno jeździć rowerem.

Ścieżka przyrodnicza Żebra Żubra - informacje praktyczne:

• Dojazd: początek znajduje się przy drodze z Białowieży w stronę Bud i Pogorzelec. Drugi koniec trasy wychodzi przy Rezerwacie Pokazowym Żubrów.
• Cena i długość: wstęp jest bezpłatny, a ścieżka ma 2,7 km w jedną stronę - trzeba więc zaplanować również powrót.
• Praktycznie: przejście zajmuje około 45–90 minut w jedną stronę. Po kładkach nie wolno jeździć rowerem, a po deszczu przydają się buty z dobrą podeszwą.

Ścieżka przyrodnicza Żebra Żubra - jak dojechać?

Warto zobaczyć w okolicy:

Białowieża

Kolejka wąskotorowa po Puszczy Białowieskiej Hajnówka-Topiło

Skit w Odrynkach

Kraina Otwartych Okiennic

Święta Góra Grabarka 

Synagoga w Orli