Leśniczówka w Złatnej – dawny zarząd Lasów Dóbr Żywieckich
Złatna leży u stóp Lipowskiego Wierchu, w gminie Ujsoły, na terenie Żywieckiego Parku Krajobrazowego. To właśnie tutaj znajduje się jeden z ciekawszych zabytków związanych z gospodarczą działalnością Habsburgów na Żywiecczyźnie - dawna leśniczówka, nazywana również Zarządówką albo Starym Dworem. Nie była to zwykła leśniczówka dla leśniczego. Budynek pełnił funkcję siedziby administracji leśnej i mieszkań dla urzędników zajmujących się gospodarką ogromnymi lasami należącymi do Dóbr Żywieckich. Cały zespół obejmował niegdyś leśniczówkę, budynek gospodarczy, stodołę oraz ogrodzenie z bramą. Do dziś zachowała się większość tego założenia, choć stodoła już nie istnieje. Obiekt znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego.
Karol Pietschka i drewniana willa Habsburgów
Historia budynku wiąże się bezpośrednio z przemianami, jakie zaszły na Żywiecczyźnie po przejęciu dóbr przez Habsburgów. W pierwszej połowie XIX wieku zaczęli oni traktować tutejsze lasy jako jedno z najważniejszych źródeł dochodu i wprowadzili planową gospodarkę leśną. W Beskidy sprowadzano leśników z Moraw, Czech i Austrii, a dla administracji leśnej budowano leśniczówki, gajówki i domy mieszkalne. Projekt budynku w Złatnej przygotował w 1853 roku Karol Pietschka, nadworny budowniczy arcyksięcia Albrechta Habsburga. Sam budynek powstał jednak później - najczęściej wskazuje się rok 1876. Pietschka pozostawił po sobie około 70 projektów budynków na terenie dóbr żywieckich i Złatna jest jednym z ciekawszych przykładów jego twórczości. Leśniczówkę zbudowano z bali modrzewiowych w konstrukcji wieńcowej, czyli na zrąb, i ustawiono na wysokiej kamiennej podmurówce. Najbardziej charakterystycznym elementem jest kryty ganek biegnący wokół całego budynku. Jego drewniane dekoracje nawiązują do architektury tyrolskiej i tak zwanej willi szwajcarskiej, co wyróżnia obiekt spośród tradycyjnych beskidzkich chałup. Nad głównym wejściem umieszczono balkon i ozdobny szczyt, a szeroki okap chroni drewniane ściany przed deszczem i śniegiem.
Co kryje leśniczówka w Złatnej?
Budynek był zaprojektowany przede wszystkim jako praktyczna siedziba administracji leśnej, dlatego jego układ dobrze pokazuje, jak wyglądało życie i praca tutejszych urzędników. Z głównego wejścia wchodziło się do korytarza, z którego można było przejść do kancelarii oraz części mieszkalnej. Dalej znajdowały się kolejne pokoje, kuchnia, spiżarnia i pomieszczenia gospodarcze. Piece ogrzewano od strony korytarza, dzięki czemu obsługujący je nie musieli wchodzić do pomieszczeń mieszkalnych. Za budynkiem znajdowała się część inwentarska, a osobno stał budynek gospodarczy ze strychem. Całość skupiała się wokół dużego dziedzińca. W 1987 roku zespół leśniczówki, obejmujący budynek mieszkalny, zabudowania gospodarcze, nieistniejącą już stodołę oraz ogrodzenie z bramą, wpisano do rejestru zabytków województwa śląskiego. Dziś obiekt jest własnością prywatną i można go oglądać z zewnątrz. W jego otoczeniu rośnie pięć okazałych lip uznanych za pomniki przyrody. Ich wiek szacuje się na około 150-200 lat, więc mogą pamiętać czasy, gdy w Złatnej dopiero rozwijała się habsburska gospodarka leśna.
Habsburgowie zbudowali także kościół w Ujsołach
Z działalnością Habsburgów w tej części Beskidu Żywieckiego wiąże się również kościół św. Józefa Robotnika w Ujsołach. To późniejsza historia niż ta związana z leśniczówką, ale łączy je osoba właścicieli tutejszych dóbr. Jednym z fundatorów świątyni był arcyksiążę Karol Stefan Habsburg. Budowę rozpoczęto w 1922 roku, a kamień węgielny poświęcił biskup Adam Stefan Sapieha. Projekt przygotował krakowski architekt Wacław Krzyżanowski. Prace szybko przerwano z powodu braku pieniędzy i wznowiono je dopiero po latach. Pierwszą pasterkę odprawiono tutaj w 1927 roku, świątynię konsekrowano w 1963 roku, a prace budowlane trwały jeszcze do lat 70. XX wieku. Kościół stoi w centrum Ujsoł, przy drodze prowadzącej do Złatnej. Ma charakterystyczną zwężającą się ku górze kwadratową wieżę z dekoracyjnym hełmem, a jego elewacje wykonano z rustykalnego kamienia.
Organistówka - drewniany zabytek w Ujsołach
Tuż obok kościoła znajduje się budynek „Organistówki”. To zabytkowy drewniany budynek wzniesiony w 1896 roku jako dom dla miejscowego organisty. Przez lata był związany z funkcjonowaniem parafii i pełnił także funkcję mieszkania dla wikarego. Budynek jest przykładem tradycyjnej drewnianej architektury regionu i jednym z zachowanych elementów dawnej zabudowy Ujsoł. Po latach zaniedbania został odrestaurowany w latach 2004-2006 i ponownie otwarty w czerwcu 2006 roku. Dziś jest jednym z ciekawszych zabytkowych budynków w centrum miejscowości, przypominającym o tym, jak wyglądało zaplecze dawnej wiejskiej parafii.
Te miejsca, drewniana leśniczówka w Złatnej i kościół w Ujsołach wraz z organistówką, opowiadają część tej samej historii: obecności Habsburgów i ich wpływu na rozwój tej części Żywiecczyzny. Zabytki mogą przyciągać w Beskid Żywiecki lub być ciekawym uzupełnieniem górskich wędrówek.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz