Białowieża kojarzy się przede wszystkim z żubrami i Puszczą Białowieską, ale sama miejscowość ma do zaoferowania znacznie więcej. Zachowały się tu ślady królewskich polowań, carskiego pałacu, dawnej kolei i wielokulturowej historii regionu. W Parku Pałacowym można zobaczyć budynki należące niegdyś do zespołu carskiego, najstarszy zabytek Białowieży, zabytkową cerkiew z porcelanowym ikonostasem oraz dwie dawne stacje kolejowe. To właśnie te miejsca pokazują, że historia Białowieży nie kończy się na puszczy. Czym jeszcze zaskoczy nas Białowieża?
Białowieża - o miejscowości w sercu Puszczy Białowieskiej
Białowieża leży na rozległej polanie nad Narewką, w samym sercu Puszczy Białowieskiej. Dziś kojarzy się głównie z żubrami i Białowieskim Parkiem Narodowym, jednak przez stulecia była przede wszystkim zapleczem łowieckim wielkich książąt litewskich, królów Polski i rosyjskich carów. Pierwsza osada o nazwie Białowieża znajdowała się około 5,5 kilometra od obecnej miejscowości, na terenie dzisiejszej Starej Białowieży. Od XIV wieku funkcjonowały w puszczy dwory myśliwskie. Zatrzymywali się w nich między innymi królowie polscy Zygmunt II August, Stefan Batory, Władysław IV, Jan Kazimierz, August III Sas i Stanisław August Poniatowski. Ostatni z królewskich dworów został prawdopodobnie zniszczony podczas powstania listopadowego.
Po III rozbiorze Polski Białowieża znalazła się w Imperium Rosyjskim, a w 1888 roku puszcza została włączona do prywatnych dóbr carskich. W kolejnych latach powstały tu pałac, cerkiew, stajnie, budynki administracyjne i gospodarcze oraz linia kolejowa. Niewielka osada szybko się rozrastała, a wielu mieszkańców pracowało przy obsłudze carskiej rezydencji. W 1915 roku wycofujące się wojska rosyjskie wywiozły wyposażenie pałacu i podpaliły część miejscowości. W okresie międzywojennym Białowieża stała się popularnym letniskiem oraz miejscem polowań organizowanych przez prezydenta Ignacego Mościckiego. Po II wojnie światowej jej najważniejszymi funkcjami stały się ochrona przyrody, działalność naukowa i turystyka.
Pałac carski w Białowieży - 134 pomieszczenia i sala ze znaczków pocztowych
Carski pałac w Białowieży zbudowano w latach 1889-1894 z polecenia Aleksandra III. Rezydencja powstała w pobliżu miejsca zajmowanego wcześniej przez dwory polskich królów. Dwukondygnacyjny, podpiwniczony wzniesiono z czerwonej i żółtej cegły produkowanej na miejscu. Do wykończenia wnętrz wykorzystano drewno pochodzące z puszczy, specjalnie gotowane i suszone, aby uzyskało ciemną barwę. Parkiety układano na warstwie piasku, dzięki czemu podłogi nie skrzypiały. W pałacu znajdowały się 134 pomieszczenia. Car i caryca mieli osobne sypialnie, gabinety, ubieralnie, łazienki i pokoje do przyjmowania gości. Każde wnętrze urządzono inaczej. Jedną z sal wyłożono angielskim sitowiem, inną w całości wyklejono znaczkami pocztowymi. W piwnicach mieściły się między innymi składy win, a ściany zdobiły puszczańskie sceny wykonane przez artystów z Petersburga.
W 1915 roku całe ruchome wyposażenie pałacu wywieziono do Moskwy. W okresie międzywojennym budynek pełnił wiele funkcji. Mieściły się tu urząd, muzeum, biblioteka, kaplica katolicka, szkoła dla leśników oraz apartamenty prezydenta Ignacego Mościckiego. Gościli w nich między innymi Hermann Göring, Galeazzo Ciano, Miklós Horthy i Stefan Starzyński. Pałac spłonął w lipcu 1944 roku, ale jego murowana konstrukcja nadawała się do odbudowy. Mimo to w latach 1960–1961 pozostałości wysadzono i rozebrano. Na miejscu rezydencji powstał później budynek mieszczący dziś Dyrekcję Białowieskiego Parku Narodowego i Muzeum Przyrodniczo-Leśne. Z dawnego pałacu zachowała się jedynie gospodarcza Brama Pałacowa.
Park Pałacowy i obelisk Augusta III Sasa
Park Pałacowy założono pod koniec XIX wieku według projektu Waleriana Kronenberga. Około 50-hektarowy teren urządzono w stylu angielskim, z nieregularnymi alejkami, polanami, swobodnymi grupami drzew oraz widokami na stawy i dolinę Narewki. Park jest obecnie częścią Białowieskiego Parku Narodowego. Sam pałac nie przetrwał, ale zachowało się wiele budynków należących do jego zaplecza. Są to między innymi Brama Pałacowa, Stajnia Kozacka, Arsenał, młyn, Dom Łaźni, Dom Szoferów, Dom Zarządu, Dom Jegierski i Dom Marszałkowski. Większość powstała w latach 90. XIX wieku i została utrzymana w podobnym stylu architektonicznym.
Na grobli między parkowymi stawami stoi najstarszy zabytek Białowieży – piaskowcowy obelisk upamiętniający polowanie Augusta III Sasa z 1752 roku. W łowach uczestniczyli król, królowa Maria Józefa, ich synowie oraz przedstawiciele dworu. Około tysiąca naganiaczy spędziło zwierzęta do ogrodzonego terenu, skąd wypuszczano je w stronę myśliwskiej altany. Napisy po polsku i niemiecku podają dokładny wynik polowania: 42 żubry, 13 łosi i dwie sarny, czyli łącznie 57 zwierząt. W czasach carskich obelisk zabezpieczano zimą specjalnym pokrowcem. W 1915 roku został wywieziony do Rosji, a po odzyskaniu wrócił do Polski rozłamany i uszkodzony. Po renowacji ponownie ustawiono go w Białowieży w 1938 roku.
Dworek Gubernatora - najstarszy budynek w Białowieży
Stojący nad stawem Dworek Gubernatora powstał w 1845 roku, niemal pół wieku przed carskim pałacem. Jest najstarszym zachowanym budynkiem Białowieży. Drewniany obiekt w stylu rosyjsko-szwajcarskim wzniesiono dla administracji gubernatora grodzieńskiego. Przez kilkadziesiąt lat pozostawał największą i najbardziej reprezentacyjną budowlą w miejscowości. W październiku 1860 roku zatrzymał się tu car Aleksander II podczas swojego pierwszego polowania w Puszczy Białowieskiej. Po wybudowaniu pałacu w dworku urządzono muzeum pamiątek carskich. Podczas I wojny światowej mieściły się tu niemiecki szpital polowy i kasyno oficerskie. W okresie międzywojennym działały restauracja, kasyno oraz punkt informacji turystycznej. Kuchnia mogła przygotowywać posiłki dla 200 osób, a przed budynkiem znajdowały się fontanna i podświetlany różnymi kolorami wodospad. Po wojnie w dworku funkcjonowały restauracja „Turystyczna” oraz przedszkole. Od 1996 roku działa w nim Ośrodek Edukacji Przyrodniczej Białowieskiego Parku Narodowego.
Cerkiew św. Mikołaja w Białowieży i porcelanowy ikonostas
Cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy była częścią carskiej rezydencji. Wzniesiono ją w latach 1894-1897; powstała w miejscu starszej drewnianej świątyni. Budowlę wykonano z czerwonej cegły produkowanej na miejscu, natomiast fundamenty powstały z ciosanych kamieni pochodzących z puszczy. Cerkiew zwieńczono dwiema kopułami. W jednej z nich zawieszono ważący około 125 kilogramów dzwon, którego głos miał być słyszany na obrzeżach Puszczy Białowieskiej. Najcenniejszym elementem wnętrza jest sprowadzony z Petersburga ikonostas wykonany z chińskiej porcelany - jedyny taki zabytek w Polsce. Nietypowy materiał miał lepiej niż drewno znosić wilgoć panującą w otoczeniu puszczy. Cerkiew została poważnie uszkodzona już 1 września 1939 roku podczas niemieckiego bombardowania. Wyremontowano ją w 1943 roku. W okresie okupacji drzewa przy placu cerkiewnym wykorzystywano jako szubienice. W latach 1942–1943 Niemcy powiesili w tym miejscu ponad 90 osób. Ofiary upamiętnia stojący przed świątynią głaz.
Białowieża Pałac - carska stacja kolejowa
Stację Białowieża Pałac zbudowano w 1897 roku w ciągu zaledwie czterech miesięcy. Powstała tuż przy carskiej rezydencji, aby rodzina Romanowów i jej goście mogli wysiadać z pociągu bezpośrednio przy Parku Pałacowym. Pierwszy pociąg z carem przyjechał do Białowieży 9 września 1897 roku. W okresie międzywojennym ze stacji korzystali między innymi prezydent Ignacy Mościcki i uczestnicy organizowanych przez niego polowań. Pierwotne drewniane pawilony stacyjne zostały zniszczone podczas II wojny światowej. W latach 70. XX wieku powstał w ich miejscu modernistyczny budynek, który po zamknięciu linii niszczał. Regularne pociągi do Hajnówki przestały kursować pod koniec 1993 roku. W latach 2014-015 zbudowano nowy drewniany pawilon nawiązujący do dawnej stacji. Nie jest on wierną kopią pierwowzoru - został skrócony i ustawiony w przeciwnym kierunku. Niestety obiekt nie jest dostępny do zwiedzania.
Białowieża Towarowa - zjedz obiad na torach i prześpij się w pociągu
Białowieża Towarowa powstała, aby odciążyć reprezentacyjną stację przy pałacu. Linia kolejowa działała od 1897 roku, a zachowany do dziś drewniany budynek dworca wzniesiono w 1903 roku na potrzeby cara Mikołaja II. Stacja znajdowała się około dwóch kilometrów od centrum i obsługiwała składy towarowe oraz część pociągów osobowych. Zespół obejmował dworzec, magazyny, budynki mieszkalne dla kolejarzy, dróżniczówkę, wieżę ciśnień oraz dwa zachowane do dziś żurawie wodne. Drewniany budynek ma konstrukcję zrębową i kamienny fundament. Jego elewacje zdobią ażurowe ornamenty, dekoracyjne szczyty i ozdobne elementy ciesielskie.
Przed II wojną światową na stacji znajdowało się jedenaście rozjazdów, a na bocznych torach stały wagony salonowe przywożące turystów, urzędników i wojskowych. Po wojnie pociągami nadal dojeżdżali uczniowie, leśnicy i mieszkańcy puszczańskich wsi. Po zawieszeniu ruchu, opuszczony dworzec stopniowo niszczał. Po kilku nieudanych próbach zagospodarowania w 2003 roku trafił do prywatnych właścicieli, którzy rozpoczęli kompleksowy remont. Obecnie w budynku działa Restauracja Carska, której wystrój nawiązuje do przełomu XIX i XX wieku. Na torach ustawiono zabytkowe wagony, a w dawnej wieży ciśnień i budynkach kolejowych urządzono Apartamenty Carskie. Dzięki nowej funkcji Białowieża Towarowa pozostaje jednym z najlepiej zachowanych obiektów carskiej infrastruktury kolejowej w regionie.
Białowieża zachwyca nie tylko przyrodą, ale też warstwami historii zapisanymi w parku, cerkwi, dawnych stacjach kolejowych i ocalałych budynkach carskiej rezydencji. To miejsce, które warto odwiedzić uważnie, nie ograniczając się wyłącznie do żubrów i spaceru po puszczy. W samej miejscowości można znaleźć zaskakująco dużo ciekawych obiektów, śladów dawnego przepychu i historii, które pokazują Białowieżę z zupełnie innej strony.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Jak dojechać do atrakcji Białowieży?
Warto zobaczyć w okolicy:
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz