Ruiny kościoła św. Antoniego w Jałówce wyglądają efektownie już z daleka. Za tą malowniczą, wręcz filmową ruiną kryje się jednak historia walki miejscowych katolików o własny kościół, zmiany projektu podczas budowy, zniszczenia wieży przez wycofujące się wojska niemieckie i powojennej decyzji, by świątyni już nie odbudowywać. Co tak przyciąga do tego miejsca?
Jałówka - dawne miasto na pograniczu kultur i religii
Dzisiejsza Jałówka jest niewielką wsią położoną na Podlasiu, tuż przy granicy z Białorusią, ale jej układ przestrzenny wciąż przypomina o miejskiej przeszłości. Prawa magdeburskie otrzymała w 1545 roku z nadania króla Zygmunta I Starego, a status miasta utraciła dopiero w XIX wieku. Do dziś zachował się dawny rynek, obecnie pełniący funkcję centralnego parku, oraz rozplanowanie ulic charakterystyczne dla niewielkiego miasteczka. Przed II wojną światową Jałówka liczyła około czterech tysięcy mieszkańców, z których mniej więcej połowę stanowili Żydzi. Działały tu dwie parafie rzymskokatolickie, cerkiew prawosławna i dwie synagogi. Wojna, zagłada miejscowej społeczności żydowskiej, przesunięcie granicy oraz powojenne migracje sprawiły, że Jałówka straciła znaczną część mieszkańców i dawne znaczenie.
Kościół św. Antoniego w Jałówce - od romańskiego projektu do neogotyckiej świątyni
Historia katolickich kościołów w Jałówce jest znacznie starsza niż zachowane ruiny. Według miejscowej tradycji drewniana świątynia miała być związana z fundacją królowej Bony i przetrwała do połowy XIX wieku. Budowę kolejnego, murowanego kościoła przerwały w 1866 roku władze carskie, a obiekt przejęto i przystosowano do potrzeb prawosławnych. Sytuacja zmieniła się po ukazie tolerancyjnym cara Mikołaja II z 1905 roku, który pozwolił katolikom na swobodniejsze organizowanie życia religijnego. Mieszkańcy Jałówki rozpoczęli starania o własną parafię i w 1907 roku uzyskali pozwolenie na budowę nowego kościoła. Prace ruszyły w 1910 roku i zakończyły się w 1915 roku. Autorem pierwotnego projektu był grodzieński architekt B.A. Sroka, który zaplanował świątynię w stylu romańskim. W czasie budowy koncepcję jednak zmieniono i ostatecznie powstał ceglany, trójnawowy kościół neogotycki z jedną wysoką wieżą. W 1919 roku świątynię poświęcił dziekan wołkowyski ksiądz Nikodem Tarasewicz. W tym samym okresie katolicy odzyskali również wcześniejszy kościół, przekształcony w czasach carskich w cerkiew, dlatego przez następne lata w niewielkiej Jałówce funkcjonowały równocześnie dwie parafie rzymskokatolickie.
Jak kościół św. Antoniego w Jałówce został zniszczony w 1944 roku
Kościół św. Antoniego przetrwał w całości zaledwie niespełna trzydzieści lat. W 1944 roku, pod koniec niemieckiej okupacji, wycofujące się wojska zaminowały jego wieżę. Po eksplozji masywna konstrukcja runęła na korpus świątyni, niszcząc więźbę dachową, sklepienia oraz jeden z filarów. Budynek nie został całkowicie zrównany z ziemią, ale zakres uszkodzeń uniemożliwiał dalsze korzystanie z niego bez kosztownej odbudowy. Po wojnie pojawiły się znacznie poważniejsze problemy. Nowa granica polsko-radziecka przecięła teren dawnej parafii, a wiele należących do niej miejscowości znalazło się po stronie dzisiejszej Białorusi. Sama Jałówka stała się miejscowością przygraniczną, straciła część zaplecza gospodarczego i szybko się wyludniała. Mieszkańcy nie mieli pieniędzy na odbudowę dużej świątyni, a utrzymywanie dwóch parafii katolickich w coraz mniejszej miejscowości nie miało uzasadnienia. Początkowo odbudowę odkładano „do lepszych czasów”, jednak w 1957 roku władze kościelne ostatecznie zdecydowały, że kościół św. Antoniego nie zostanie odtworzony. Życie parafialne skupiło się odtąd wokół kościoła Przemienienia Pańskiego.
Ruiny kościoła św. Antoniego w Jałówce - stan obecny i zwiedzanie
Mimo ponad osiemdziesięciu lat bez dachu ruiny kościoła św. Antoniego zachowały czytelny układ trójnawowej świątyni, wysokie ceglane ściany, ostrołukowe otwory okienne oraz fragmenty sklepień i filarów. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków razem z historycznym układem przestrzennym Jałówki. Przez wiele lat stan murów stopniowo się pogarszał, dlatego w 2020 roku przeprowadzono prace zabezpieczające, obejmujące między innymi stabilizację ścian i zachowanych fragmentów sklepień. Dzięki temu wnętrze ruin można obecnie oglądać z bliska, choć nadal należy pamiętać, że jest to zabezpieczona ruina, a nie odbudowany kościół. Miejsce nie zostało całkowicie odłączone od swojej pierwotnej funkcji: każdego roku w okolicach wspomnienia św. Antoniego odprawiana jest tu msza odpustowa. Niedaleko znajduje się również stary cmentarz katolicki w Lesie Jałowskim, a droga prowadząca obok ruin kończy się przy granicy państwa. Bliskość Białorusi ma też swoje konsekwencje - telefon może automatycznie połączyć się z zagraniczną siecią, dlatego przed zwiedzaniem warto wyłączyć roaming danych. Sama przekonałam się o tym doktkliwie, tracąc niemal 150 zł :(
Ruiny kościoła św. Antoniego są dziś jednym z najbardziej charakterystycznych zabytków Jałówki, ale warto potraktować je także jako punkt wyjścia do poznania całej miejscowości. Zachowany dawny rynek, kościół Przemienienia Pańskiego, cerkiew prawosławna i stary cmentarz pokazują, jak złożona była historia tego niewielkiego miasteczka na pograniczu. Same ruiny można obejrzeć stosunkowo szybko, jednak ich położenie, zachowana architektura i nietypowe wnętrze sprawiają, że zdecydowanie warto uwzględnić Jałówkę podczas zwiedzania wschodniego Podlasia.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Jak dojechać do ruin kościoła w Jałówce?
Zwiedzanie ruin kościoła św. Antoniego w Jałówce, godziny otwarcia i cennik:
Warto zobaczyć w okolicy:
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz