Ostatnia partia szachów. Pałac w Ponarach

Nad brzegiem jeziora Narie, z dala od turystycznych szlaków. stoi jedna z ciekawszych i jednocześnie najbardziej niedocenionych rezydencji dawnych Prus Górnych. Pałac w Ponarach przez ponad 250 lat należał do rodu von der Groeben, a jego historia łączy beztroskę dawnego ziemiańskiego życia z wojennymi dramatami. Gdy przyjechałam do miejscowości, przed pałacem natknęłam się na trzech mężczyzn raczących się trunkami alkoholowymi. Z pewną niepewnością do nich zagadałam i... dzięki temu oprowadzona po zrujnowanej rezydencji. Często narzekamy na lokalnych mieszkańców, że niszczą pałace, wynoszą z nich, co się da, nie szanują zabytku. W tym wypadku myślę jednak, że to właśnie dzięki ich "nadzorowi" Ponary zachowały się jeszcze w całkiem niezłym stanie. A co można zobaczyłam wewnątrz pałacu?

Ponary i ród von der Groeben. Historia majątku nad jeziorem Narie

Pierwsze wzmianki o Ponarach (w woj.województwie warmińsko-mazurskim) pojawiają się już w XIV wieku. Nazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od jeziora Narie — pruski przedrostek „pa” oznaczał „nad”. Okolica była jednak zamieszkana znacznie wcześniej. Archeolodzy odkryli tu kurhany i cmentarzyska z epoki brązu oraz starszej epoki żelaza. W XVI wieku majątek należał do rodziny Behrenreuterów, później przeszedł w ręce rodu Schoultz von Ascherade. To właśnie z ich czasów najpewniej pochodzi pierwszy murowany dwór obronny, którego fragmenty zachowały się do dziś w przyziemiu pałacu.

Pod koniec XVII wieku dobra kupił Friedrich von der Groeben — generał związany z armią Jana III Sobieskiego, uczestnik odsieczy wiedeńskiej i walk przeciw Turkom. Wkrótce Ponary stały się jedną z głównych siedzib rodu von der Groeben i pozostawały w ich rękach aż do 1945 roku. W XVIII wieku ustanowiono tu majorat rodzinny, a majątek stopniowo rozbudowywano. W XIX wieku dobra liczyły kilka tysięcy hektarów i obejmowały folwarki, lasy oraz jezioro Narie. Sama wieś rozwijała się wokół majątku ziemskiego — jeszcze przed wojną większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa i leśnictwa.

Pałac w Ponarach. Barokowa rezydencja przebudowywana przez stulecia

Obecny pałac powstał pod koniec XVII wieku na bazie wcześniejszego dworu. Budowla była później wielokrotnie przebudowywana, dzięki czemu połączyła cechy baroku i klasycyzmu. Rezydencję wzniesiono na planie prostokąta z charakterystycznymi ryzalitami oraz jońskimi pilastrami zdobiącymi elewacje. W drugiej połowie XIX wieku zmieniono układ wejścia, przebudowano dach i dobudowano od strony ogrodu oficynę połączoną z pałacem murami, tworząc niewielki wewnętrzny dziedziniec.

Do dziś na elewacjach zachowały się kartusze herbowe dawnych właścicieli. Na północnej fasadzie widnieją herby Johanna Georga von der Groeben i Gertrud Gottlieb von Troschke z datą 1743. Nad wejściem umieszczono natomiast herby Wilhelma Arthura von der Groeben i Agnes von Kleist wraz z datą 1893. W południowej części pałacu znajdował się dawniej taras ogrodowy z ażurową altaną porośniętą roślinnością. Wnętrza wyposażone były m.in. w rzeźbione drewniane schody, klasycystyczne kominki i piece kaflowe ustawione na dębowych nogach.

Tragiczny koniec rodu i wojenne losy pałacu w Ponarach

Ostatni właściciele opuścili Ponary w styczniu 1945 roku. Konrad Karl von der Groeben wyjechał wraz z żoną, ale w pałacu została jego matka — Benita von Finckenstein — oraz część służby. Według lokalnych przekazów po wkroczeniu Armii Czerwonej miała jeszcze rozegrać partię szachów z radzieckim komendantem. Niedługo później została rozstrzelana. Pozostałych mieszkańców wywieziono.

Sam pałac uniknął większych zniszczeń wojennych. Po 1945 roku działał tu ośrodek wypoczynkowy jednej z toruńskich fabryk. W tym czasie budynek kilkukrotnie przebudowywano i upraszczano jego wnętrza. Z dawnego wyposażenia zachowały się głównie piece kaflowe oraz fragmenty stolarki. Część wyposażenia i portretów rodowych trafiła do Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Znajdują się tam m.in. portrety członków rodziny von der Groeben oraz wyjątkowy angielski portret Alberta von Tettau, związany z historią narzeczonego poległego w wojnie z Francuzami na początku XVIII wieku.

Pałac w Ponarach dziś. Opuszczona rezydencja nad jeziorem Narie

Dziś pałac pozostaje własnością prywatną i od lat czeka na kompleksowy remont. Budynek jest częściowo zabezpieczony, ale większość pomieszczeń stoi pusta. Mimo zaniedbania nadal można dostrzec skalę dawnej rezydencji oraz układ rozległego założenia pałacowo-folwarcznego. W skład zespołu wchodziły niegdyś również park krajobrazowy schodzący aż do jeziora Narie, cmentarz rodowy, oficyna, czworaki oraz zabudowania gospodarcze.

Kilka lat temu Ponary odwiedzili potomkowie rodu von der Groeben. Pojawiały się również pomysły przekształcenia pałacu w ekskluzywny pensjonat, jednak do dziś nie ogłoszono konkretnych planów rewitalizacji. Opuszczona rezydencja nadal przyciąga miłośników historii, architektury i urbexu, a dzięki położeniu nad jeziorem Narie ma potencjał, by ponownie stać się jednym z ciekawszych zabytków dawnych Prus Górnych. Tylko czy to kiedyś nastąpi?

Jak dojechać do pałacu w Ponarach?

Zwiedzanie pałacu w Ponarach, cennik i godziny otwarcia: 

pałac opuszczony, nieudostępniony do oficjalnego zwiedzania. 

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Warto zobaczyć w okolicy:

Pałac w Drogoszach

Prosna - ruiny pałacu

Cmentarz ze swastyką

Grobowiec-piramida w Rapie

Nie-Boska komedia. Opuszczony pałac w Czerniewie

Pałac w Czerniewie nie należy do miejsc szeroko znanych ani opisanych w przewodnikach. Stoi trochę na uboczu, schowany wśród drzew i pozostałości dawnego majątku. A jednak jego historia okazuje się zaskakująco bogata. Przewijają się tu średniowieczne dobra kościelne, ziemiańskie rody, kampania wrześniowa oraz bitwa nad Bzurą, a później typowy dla powojennej Polski los przejętej rezydencji – PGR i stopniowa degradacja. Uchylmy skrzypiące wrota i zajrzyjmy do wnętrza tej niezwykłej rezydencji...

Historia miejscowości Czerniew 

Czerniew (Czerniewo) w gminie Kiernozia w województwie łódzkim to dziś spokojna, rolnicza wieś, ale jej historia zaczyna się dużo wcześniej niż mogłoby się wydawać. W XIV wieku jej należały do Kościoła, a w źródłach z 1303 roku pojawia się informacja o wydzieleniu Kiernozi z obszaru Czerniewa – co pokazuje, że ten rejon miał znaczenie administracyjne i gospodarcze już ponad 700 lat temu. Z czasem ziemie zaczęły przechodzić w ręce rodów szlacheckich. W XV i XVI wieku pojawiają się Czerniewscy herbu Junosza, później Kiernoscy, a od przełomu XVIII i XIX wieku Łączyńscy herbu Nałęcz, którzy związali te tereny z większym majątkiem w Kiernozi. W XIX wieku i na początku XX wieku właściciele zmieniali się jeszcze kilka razy – przewijają się tu Lasoccy i Ostrowscy, aż w końcu w 1921 roku majątek trafia w ręce Zdzisława Boskiego. 

Pałac w Czerniewie – ambicja jednego gospodarza

Zdzisław Boski w latach 1925–1927 zbudował obecny pałac – prostokątny plan, ceglana konstrukcja, wysoki czterospadowy dach i dwa wyraźne ryzality po bokach są do dziś jego znakami rozpoznawczymi. Od frontu uwagę przyciąga portyk z czterema filarami, nad którym znajduje się taras, który w międzywojennych rezydencjach miał dawać efekt reprezentacyjnego wejścia. Całość utrzymana jest w stylu neorenesansowym, łącząc elegancję dawnych epok z nowoczesnością początku XX wieku. Z tyłu zaplanowano taras wsparty na arkadach i schody prowadzące w stronę parku. 

Park, kasztanowce i ślady dawnego majątku

Dziś łatwo przeoczyć, jak rozległy był kiedyś ten majątek. Pałac nie stał sam, lecz był częścią większego założenia, w którym wszystko miało swoje miejsce: część rezydencjonalna, folwark, zabudowania gospodarcze i zaplecze dla pracowników. Do pałacu prowadziła aleja kasztanowców, która do dziś jest jednym z najbardziej „czytelnych” śladów dawnej świetności. To właśnie ona buduje pierwsze wrażenie, nawet jeśli reszta założenia jest już mocno przekształcona. Wokół znajdował się park krajobrazowy, dziś już w dużej mierze zdziczały, ale nadal obecny w terenie. Zostały też fragmenty bramy, podjazdu i układu przestrzennego, który pozwala sobie wyobrazić, jak to miejsce wyglądało w okresie międzywojennym.

Wojna, sztab i 1939 rok – wtedy wszystko się zmienia

We wrześniu 1939 roku pałac przestał być tylko domem ziemiańskim. W jego wnętrzach ulokowano sztab armii „Pomorze” dowodzonej przez generała Władysława Bortnowskiego. W Czerniewie zapadały decyzje wojenne, a okolica stała się częścią dramatycznych wydarzeń kampanii wrześniowej. W pobliżu dochodziło do starć z niemieckimi oddziałami pancernymi. Przez chwilę ta spokojna wieś znalazła się w samym środku wojny, a niedaleko rozegrała się największa potyczka kampanii wrześniowej – Bitwa nad Bzurą. Wspomniana armia „Pomorze” wraz z armią „Poznań” starły się z Niemcami: z 8 Armią i 10 Armią z Grupy Armii Południe „Süd”. 

Po wojnie: PGR i zupełnie inny świat

Po 1945 roku historia Czerniewa zmienia się tak, jak w wielu podobnych miejscach w Polsce. Majątek zostaje przejęty przez państwo w ramach reformy rolnej, a pałac trafił do Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Dawna rezydencja stała się budynkiem administracyjnym i mieszkaniowym. Wnętrza przebudowano i dostosowano do nowych potrzeb, często bez oglądania się na pierwotny układ. W latach 90. w pałacu nadal mieszkali pracownicy gospodarstwa rolnego, ale był to już końcowy etap funkcjonowania tej struktury.

Dziś – zapomniany pałac w ruinie

Obecnie pałac w Czerniewie jest własnością prywatną, ale nie pełni stałej funkcji. Nie został zabezpieczony ani odrestaurowany, przez co stopniowo popada w degradację. Mimo tego wciąż można w nim zobaczyć ślady dawnej świetności: proporcje, bryłę, detale i układ przestrzenny. Wewnątrz zachowała się oryginalna klata schodowa z łukowymi przejściami wspartymi na kolumnach. Pozostała część budynku wciąż nosi ślady dawnych mieszkańców oraz biur, które się tu zachował. Niestety brak renowacji też zrobił swoje – część stropów zaczyna się walić.

Pałac nie figuruje w rejestrze zabytków, ale znajduje się w ewidencji wojewódzkiej jako część zespołu dworsko-folwarcznego. A to oznacza, że jego historia jest formalnie zauważona, nawet jeśli w praktyce wciąż czeka na swoją drugą szansę. Z doświadczenia jednak wiem, że to nic nie oznacza – tu potrzebne są realne działania i zabezpieczenie obiektu. Czy one kiedykolwiek nastąpią?

Więcej zdjęć niżej.

Jak dojechać do pałacu w Czerniewie?

Zwiedzanie pałacu w Czerniewie, cennik i godziny otwarcia: 

pałac opuszczony, nieudostępniony do oficjalnego zwiedzania. 

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Może Cię zainteresować:

Pałac w Dobrocinie

Pałac w Bożkowie

Pałac w Targoszynie

Pałac w Guzowie