Opuszczona Osada Czorsztyn. Wille z głębin historii

Opuszczona osada pełna drewnianych willi mogłaby posłużyć jako sceneria horroru. Ich historia także jest przerażająca - raz uratowane przed zagładą, dziś znów obracają się w ruinę. Jak to możliwe, że w zabytkowych willach na brzegu Jeziora Czorsztyńskiego hula wiatr?

Czorsztyn to miejscowość o bogatej historii. Jest położona w malowniczej okolicy nad jeziorem Czorsztyńskim, w pobliżu Pienin i Tatr. Jej losy przez wieki związane były z dziejami zamku, a po jego degradacji Czorsztyn przeżył renesans jako miejscowość letniskowa. W XIX wieku rodzina Drohojowskich zainicjowała budowę domów wypoczynkowych dla letników. Turyści  przyjeżdżali do Czorsztyna, aby odpocząć i nacieszyć się naturą, która była tu na wyciągnięcie ręki.

Dwie wojny światowe zmieniły oblicze Europy, a Polska zyskała nie tylko nowe granice, ale i nowy ustrój. Władze, być może na fali zachwytu nad świeżo oddaną do użytku Zaporą Solińską, wpadły na pomysł budowy zapory w Niedzicy. Choć prace projektowe rozpoczęto już w latach 70. XX wieku, to ich realizacja przeciągnęła się aż do roku 1997. Spiętrzenie wody w Dunajcu spowodowało bezpowrotne zalanie kilku wysiedlonych miejscowości, w tym starego Czorsztyna. Mieszkańcy przenieśli się na wyżej położone tereny, a najcenniejsze zabytkowe budynki rozebrano i zrekonstruowano w nowo utworzonym ośrodku na półwyspie Stylchyn.

Powstała w ten sposób Osada Czorsztyn - połączenie skansenu z kompleksem hotelowo-restauracyjnym. Jednym z najcenniejszych elementów osady są niespotykane nigdzie indziej kamienne piwniczki, wzniesione razem z drewnianymi spichlerzami, które liczą już ponad 100 lat. Uznaje się, że są one unikatowe w skali europejskiej pod kątem wartości historycznych i etnograficznych.

Oprócz zabytkowej części gospodarczej osada pełniła również funkcje turystyczne, oferując noclegi i usługi gastronomiczne. W skład tej strefy weszły m.in. trzy zabytkowe wille, które przed laty były świadkami bogatej historii regionu. Jednym z najstarszych budynków jest willa Leopolda Szperlinga, znana również jako dawny pensjonat „Restauracja Pieniny”, zbudowana w 1847 roku. 

Kolejnym zabytkiem jest willa Teofila Sanoka, która powstała w latach 1924-1925.  Wśród innych obiektów znajdują się także dawne wille i pensjonaty, takie jak Dwór Drohojowskich z 1880 roku, który po wojnie pełnił funkcję banku i sklepu, oraz wille „Basia” i „Zbyszek”, które były popularnymi pensjonatami przed wojną.

Po pięciu latach od otwarcia Osada Czorsztyn została sprzedana przez gminę Czorsztyn i Skarb Państwa prywatnemu inwestorowi. Procedura sprzedaży budziła jednak pewne wątpliwości, w wyniku których doszło w 2010 do procesu sądowego, a nawet prowokacji CBŚ, podczas której aresztowany został wójt Czorsztyna. Najbardziej w całej tej sytuacji ucierpiały zabytkowe budynki, które po zamknięciu skansenu powoli obracają się w ruinę.

Ostatnim właścicielem terenu był polski oddział słowackiej spółki. Wszystko wskazuje na to, że ogłoszono upadłość przedsiębiorstwa, a osadą dziś zarządza likwidator firmy. Przyszłość zabytkowych willi jest niepewna; pewne natomiast jest, że czas i brak opieki działają na ich niekorzyść. Czorsztyn stracił w ten sposób cenną atrakcję i wkrótce może też stracić ważną część dziedzictwa tych ziem.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Zamek w Czorsztynie - królewska warownia na dawnej granicy

Zamek w Niedzicy nie jest jedynym obiektem tego typu położonym nad Jeziorem Czorsztyńskim. Na przeciwległym brzegu zbiornika znajdują się malownicze ruiny gotyckiego zamku w Czorsztynie. Królewska warownia na przestrzeni wieków miała duże znaczenie strategiczne ze względu na swoje położenie. Dziś stanowi atrakcję turystyczną popularnych Pienin. Zobaczcie, jak prezentują się ruiny królewskiego zamku w Czorsztynie.

Nie sposób pisać o Czorsztynie bez Niedzicy. Choć dziś oba zamki znajdują się niemal na wyciągnięcie ręki, to na przestrzeni wieków dzieliło je wiele - jeden z nich znajdował się na terenie Węgier, a drugi był fortecą polską. W obrębie naszego kraju oba znalazły się dopiero po I wojnie światowej, a powstały w latach 1970-1997 sztuczny zbiornik na Dunajcu - Zalew Czorsztyński - znów je oddzielił. Dziś na szczęście jesteśmy na tyle mobilni, że oba zamki bez problemu zwiedzimy jednego dnia, poruszając się samochodem  lub rowerem i do tego Was serdecznie zachęcam.

Początki zamku w Czorsztynie datuje się na trzecią ćwierć XIII wieku - istniały tu wówczas drewniane budowle  i wał ziemny, a na przełomie XIII i XIV w. wzniesiono cylindryczną wieżę obronną (stołp). Znacząca przebudowa zamku nastąpiła za czasów Kazimierza Wielkiego. Czorsztyn był wówczas jednym z ważniejszych założeń obronnych kraju ze względu na położenie na ważnym szlaku handlowym i w pobliżu granicy z Węgrami. Na zamku przebywały koronowane głowy: Kazimierz Wielki, Ludwik Węgierski, Jadwiga Andegaweńska czy Władysława Warneńczyk. 

W latach 1629-1643 miała miejsce kolejna większa przebudowa zamku. Powstała wówczas czterokondygnacyjna baszta zwana obecnie basztą Baranowskiego (na cześć starosty czorsztyńskiego). Upadek czorsztyńskiej warowni rozpoczął się od zniszczeń poczynionych przez wojska kozackie w latach 1734-1735. W 1790 roku od uderzenia pioruna zajął się dach, powodując kolejne straty. W roku 1819 dobra czorsztyńskie wraz z zamkiem zakupiła rodzina Drohojowskich, która władała tu do 1945 r. Ruiny warowni zabezpieczono w latach 1951-1957, a w 1992 roku rozpoczęto kompleksowe prace konserwatorskie. Obecnie możliwe jest zwiedzanie ruin zamku, a obiektem zarządza Pieniński Park Narodowy.

Choć zamek w Czorsztynie nie jest tak malowniczy, jak zamek Dunajec w Niedzicy, to nie sposób odwiedzić tylko jednego z nich. Oba wzajemnie się uzupełniają, opowiadając swoją historię z dwóch stron dawnej granicy. Okolica Jeziora Czorsztyńskiego jest wyjątkowo malownicza, a dwa zamki doskonale dopełniają ten wspaniały krajobraz.

Zamek Dunajec w Niedzicy. Inkaski skarb w węgierskiej twierdzy

Zamek Dunajec w Niedzicy położony jest w niezwykłe malowniczym otoczeniu Jeziora Czorsztyńskiego i trudno sobie dziś wyobrazić, że przez większość swojej historii znajdował się na wzgórzu, a nie nad wodą. Dziś jest to jedna z największych atrakcji Polskiego Spiszu i Pienin zachodnich. To piękny i tajemniczy zamek, w którego murach podobno do dziś ukryty jest... skarb Inków! 

Kiedyś była tu dolina, przez którą przepływała rzeka - Dunajec. W latach 60. XX wieku podjęto decyzję o utworzeniu na Dunajcu sztucznego jeziora z zaporą i elektrownią wodną. Zbiornik uruchomiony został w 1997 i służy ochronie przeciwpożarowej całej doliny. Ogółem powstanie Jeziora Czorsztyńskiego zajęło ponad 25 lat i miało ogromny wpływ na krajobraz oraz przyrodę całej doliny. 

Niedzicki zamek powstał w XIV wieku jako własność rodu Berzeviczych. Początkowo warownia stanowiła węgierską strażnicę na granicy z Polską. Pod koniec XV wieku obiekt przeszedł w ręce komesa spiskiego Emeryka Zapolyi, a następnie, w 1528 r., Niedzica na 60 lat stała się własnością Łaskich: Hieronima i jego syna Olbrachta. Ten drugi nieszczególnie dbał o swoje dobra - najpierw zamek zastawił, a następnie sprzedał Jerzemu Horváthowi, który go odbudował, przekształcając przy okazji w okazałą renesansową rezydencję. 

Kolejnymi właścicielami byli Giovanelli - włosko-węgierska rodzina, która jednak nie interesowała się zbytnio losem zamku. Po wymarciu rodu rezydencja stała się własnością  Andrzeja Horvátha, który wybudował salę balową, a urządzane w niej rauty rozsławiły Dunajec na całe Węgry. W 1858 zamek przejął kolejny węgierski ród - Salamonowie i w ich władaniu pozostał on do 1945 roku. Warto jednak zaznaczyć, że po zakończeniu I wojny światowej Niedzica znalazła się na terytorium Polski. 

Po drugiej wojnie światowej przystąpiono do odbudowy nadgryzionego przez ząb czasu zamku. Na przestrzeni lat mieściły się tu między innymi dom pracy twórczej Stowarzyszenia Historyków Sztuki, muzeum regionu spiskiego czy stacja sejsmologiczna Zakładu Geofizyki PAN. Kręcono tu wiele filmów, między innymi "Zemstę" w 1955 r. Obecnie obiekt pełni funkcje muzealne i hotelowe, więc jeśli marzycie o noclegu w zamkowych murach, to Niedzica może  być dobrym kierunkiem. 

Z zamkiem związana jest ciekawa legenda. Podobno w XVIII wieku w Niedzicy przebywali Inkowie - potomkowie Tupaca Amaru II, uciekający przed hiszpańskimi prześladowaniami. Mieli nawet ukryć w zamkowych murach skarb,  a świadczyć o tym ma znalezione po drugiej wojnie światowej inkaskie kipu - informacja pismem węzełkowym mająca wskazywać miejsce ukrycia kosztowności. Czy uda się je kiedyś odnaleźć? 

Nie ulega wątpliwości, że zamek Dunajec jest jednym z najładniejszych, a z pewnością najbardziej charakterystycznych obiektów tego typu w Polsce. Odwiedzając Niedzicę, warto zatrzymać się w okolicy na dłużej i poznać przepiękny Spisz, Pieniny oraz pobliski zamek Czorsztyn. Będziecie zachwyceni.