Od kopalni Oheim do Wujka – początki górnictwa na katowickim Brynowie
Historia kopalni „Wujek” rozpoczęła się znacznie wcześniej niż regularne wydobycie. Pole górnicze „Oheim” nadano już w 1842 roku, ale budowę właściwego zakładu rozpoczęto dopiero pod koniec XIX wieku. Kopalnię uruchomiono w 1899 roku, a 7 listopada 1900 roku z poziomu 63 metrów wydobyto pierwsze 50 ton węgla. Zakład zatrudniał wówczas 287 osób, lecz szybko się rozrastał i już na początku działalności uchodził za jedną z największych oraz najnowocześniejszych kopalń Górnego Śląska.
Najważniejszymi szybami zostały „Hohenlohe”, późniejsza „Lechia”, oraz „Kramsta”, przemianowana następnie na „Krakus”. W pierwszych latach XX wieku powstały maszynownie, sortownie, warsztaty, kotłownia, bocznica kolejowa i inne obiekty potrzebne do funkcjonowania samodzielnego zakładu przemysłowego. Do wybuchu I wojny światowej szyb „Hohenlohe” miał 370 metrów głębokości, a „Kramsta” aż 641 metrów. Kopalnia posiadała zarówno parowe, jak i elektryczne maszyny wyciągowe, a obok wydobycia rozwijano również produkcję brykietów oraz transport kolejowy.
Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski w 1922 roku nazwę „Oheim” zastąpiono nazwą „Wujek”. Dwa lata później Brynów wraz z kopalnią znalazł się w granicach Katowic. Zakład należał wówczas do największych kopalń działających na terenie miasta. W okresie międzywojennym przetrwał kryzys gospodarczy, strajki i ograniczenia wydobycia. Podczas II wojny światowej kopalnia została przejęta przez niemiecki koncern Reichswerke Hermann Göring. Pracowali w niej między innymi jeńcy sowieccy. W styczniu 1945 roku Niemcy planowali wysadzenie szybu i zatopienie zakładu, ale załodze udało się temu zapobiec. Wydobycie wznowiono już 5 lutego 1945 roku.
Kopalnia Wujek w PRL – rozbudowa zakładu i rekordowe wydobycie
Po wojnie „Wujek” stał się częścią państwowego przemysłu węglowego. W 1951 roku oddano do użytku łaźnię mogącą pomieścić około 1200 pracowników, a cztery lata później uruchomiono pierwszy kombajn ścianowy typu Donbas. Modernizowano wentylację, urządzenia szybowe i zakład przeróbczy, powstawały kolejne warsztaty, łaźnie oraz budynki administracyjne. W latach 70. kopalnia była już dużym, rozbudowanym przedsiębiorstwem, z którym związane były nie tylko miejsca pracy, ale również mieszkania, szkoły górnicze, dom kultury, orkiestra, kluby sportowe i zaplecze socjalne.
W 1979 roku wydobycie osiągnęło około 3,8 miliona ton węgla. Na początku lat 80. kopalnia uzyskiwała do 8,1 tysiąca ton na dobę. Zakład był więc ważnym elementem gospodarki PRL, ale jednocześnie miejscem silnego ruchu związkowego. Po powstaniu „Solidarności” w 1980 roku górnicy zaczęli otwarcie domagać się poprawy warunków pracy, przestrzegania praw pracowniczych i zmian politycznych. Konflikt pomiędzy załogą a komunistycznym państwem osiągnął punkt krytyczny w pierwszych dniach stanu wojennego.
Pacyfikacja kopalni Wujek – co wydarzyło się 16 grudnia 1981 roku?
W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku milicjanci i funkcjonariusze ZOMO zatrzymali Jana Ludwiczaka, przewodniczącego zakładowej „Solidarności”. Górnicy dowiedzieli się o aresztowaniu jeszcze podczas nocnej zmiany. 14 grudnia rozpoczęli strajk okupacyjny, domagając się uwolnienia Ludwiczaka i innych internowanych, zniesienia stanu wojennego oraz przestrzegania zawartych wcześniej porozumień. Jedzenie i potrzebne rzeczy przynosili im mieszkańcy okolicznych osiedli.
Władze postanowiły zakończyć protest siłą. Do operacji skierowano 1471 funkcjonariuszy milicji i ZOMO oraz 760 żołnierzy. Przygotowano 22 czołgi, 44 bojowe wozy piechoty, armatki wodne i wyrzutnie gazu łzawiącego. 16 grudnia najpierw rozpędzono ludzi zgromadzonych przed zakładem, a następnie czołgi wykonały wyłomy w kopalnianym murze. Na teren zakładu wkroczyły oddziały milicji i wojska.
Po starciach z broniącymi zakładu górnikami do akcji wprowadzono pluton specjalny ZOMO wyposażony w pistolety maszynowe. Funkcjonariusze otworzyli ogień. Sześciu górników zginęło na terenie kopalni lub bezpośrednio po przeniesieniu do punktu opatrunkowego, a kolejnych trzech zmarło później w szpitalu. Łącznie życie straciło dziewięciu pracowników: Józef Czekalski, Józef Krzysztof Giza, Joachim Gnida, Ryszard Gzik, Bogusław Kopczak, Andrzej Pełka, Jan Stawisiński, Zbigniew Wilk i Zenon Zając. Rany postrzałowe odniosło 23 protestujących, a wielu kolejnych zostało pobitych lub rannych podczas walk.
Jeszcze 16 grudnia w wyłomie wykonanym przez czołg ustawiono drewniany krzyż. Władze usunęły go w styczniu 1982 roku, ale miejsce śmierci górników nadal odwiedzały ich rodziny, współpracownicy i mieszkańcy Katowic. Obecny Krzyż-Pomnik Poległych Górników odsłonięto w grudniu 1991 roku. Rozliczenie osób odpowiedzialnych za użycie broni ciągnęło się przez wiele lat, a prawomocne wyroki wobec członków plutonu specjalnego ZOMO zapadły dopiero po serii procesów prowadzonych już po upadku PRL.
Zwiedzanie kopalni Wujek – co można zobaczyć na terenie zakładu?
Zwiedzania kopalni „Wujek” nie jest możliwe na co dzień. Mimo prowadzonego procesu likwidacji, nadal jest to strzeżony obiekt przemysłowy, dlatego wejście do właściwej części zakładu możliwe jest jedynie podczas specjalnie organizowanych spacerów i wydarzeń. Udało mi się to podczas wycieczki „Pożegnanie z Wujkiem” w ramach #kierunekgzm - dzięki czemu mogłam zajrzeć do niedostępnych przestrzeni zakładu. Najbardziej rozpoznawalnymi elementami kompleksu są wieże szybowe „Lechia” i „Krakus”. Szyb „Krakus” posiada stalową, jednozastrzałową wieżę z 1912 roku oraz budynek nadszybia przebudowany w latach 60. W pobliżu znajduje się ceglana maszynownia utrzymana w historyzującej stylistyce. Z kolei przy szybie „Lechia” zachowała się dawna maszynownia, później wykorzystywana jako sprężarkownia.
Jednym z największych obiektów jest kotłownia powstająca etapami w 1902 i 1914 roku. Towarzyszą jej dwa kominy o wysokości około 102 metrów. W kompleksie zachowały się także sortownia, warsztat elektryczny, budynek odwadniania, magazyny oraz warsztat mechaniczny połączony z kuźnią. Ten ostatni wyróżniają ceglane elewacje, ozdobne szczyty, rozety, świetliki i dachy z wietrznikami. Do ważnych miejsc należą również cechownia, łaźnia łańcuszkowa, lampiarnia i markownia. To właśnie w markowni kontrolowano, kto zjechał pod ziemię i czy wszyscy pracownicy wrócili po zakończeniu zmiany. W lampiarni wydawano oraz przyjmowano lampy, aparaty ucieczkowe i inne elementy wyposażenia. Łaźnia łańcuszkowa, w której ubrania zawieszano wysoko pod sufitem na metalowych hakach i łańcuchach, pokazuje codzienną stronę funkcjonowania dużej kopalni znacznie lepiej niż same maszyny wydobywcze. Budynek tak zwanej nowej łaźni z 1980 roku został objęty ochroną konserwatorską z powodu jego znaczenia kulturowego - to właśnie tutaj gromadzili się protestujący górnicy w grudniu 1981.
Śląskie Centrum Wolności i Solidarności – muzeum na terenie kopalni Wujek
Część dawnego kompleksu otrzymała nową funkcję jeszcze przed zakończeniem działalności wydobywczej. Śląskie Centrum Wolności i Solidarności działa w budynku dawnego magazynu odzieżowego. Ekspozycja zajmuje ponad 1100 metrów kwadratowych na trzech poziomach, a ponadto Centrum prowadzi działalność edukacyjną i kulturową. Wystawa wykorzystuje fotografie, nagrania, dokumenty, rekonstrukcje wnętrz i multimedia. W wybrane dni po ekspozycji oprowadzają uczestnicy strajku, którzy przedstawiają historię z perspektywy osób obecnych wtedy w zakładzie.
Likwidacja kopalni Wujek – wydobycie zakończone, ale prace nadal trwają
Ruch „Wujek” zakończył wydobycie węgla pod koniec listopada 2021 roku. Wcześniej został połączony z kopalnią „Murcki-Staszic”, tworząc zakład „Staszic-Wujek”. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego zamknięcia bram i opuszczenia wszystkich budynków. Kopalnia wymagała utrzymywania wentylacji, odwadniania, zabezpieczania wyrobisk i kontrolowania wpływu podziemnej infrastruktury na sąsiednie zakłady oraz powierzchnię miasta.
Symboliczne zakończenie działalności nastąpiło 1 kwietnia 2026 roku, kiedy sztandar kopalni przekazano do Zakładu Kopalnie w Likwidacji. Spośród około 700 pracowników ponad 300 miało zostać zaangażowanych bezpośrednio w proces likwidacji. Pozostali otrzymali możliwość przeniesienia do kopalni „Staszic” albo skorzystania z urlopów górniczych i odpraw. Prace mają potrwać około czterech lat i objąć zabezpieczenie 27,5 kilometra podziemnych wyrobisk.
Co powstanie na terenach kopalni Wujek w Katowicach?
Władze Katowic i regionalni partnerzy planują zachować część zabudowy kopalni „Wujek” oraz stopniowo przekształcić około 100 hektarów terenu w wielofunkcyjną dzielnicę z mieszkaniami, usługami, przestrzeniami publicznymi i trasami rowerowymi. Miasto ma przejąć 29 obiektów, między innymi wieże szybowe, maszynownie, kuźnię, łaźnię, markownię i lampiarnię. Rozważano również stworzenie tu ośrodka technologii kosmicznych. Centrum ESA ostatecznie powstanie w Warszawie, ale niezależny projekt wykorzystania podziemi do testowania robotów i technologii przeznaczonych na Księżyc i Marsa nadal pozostaje na etapie analiz.
Kopalnia „Wujek” znajduje się dziś w szczególnym momencie - wydobycie już się zakończyło, ale likwidacja zakładu i planowanie jego przyszłości nadal trwają. Podjęte działania sprawiają, że pamięć o górniczej pracy i wydarzeniach z grudnia 1981 roku nie znikną wraz z zamknięciem kopalni. A co przyniesie przyszłość - jeszcze zobaczymy.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Jak dojechać do Kopalni Wujek w Katowicach?
Zwiedzanie Kopalni Wujek i Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności, godziny otwarcia i cennik:
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz