Nie wygląda jak pałac z pocztówki i nigdy nim nie był - Dwór w Białobrzeziu od początku pełnił zupełnie inną rolę niż reprezentacyjne rezydencje, które znamy z Dolnego Śląska. Tu zamiast balowych sal była administracja księstwa, zamiast arystokratycznego blichtru - twarda księgowa rzeczywistość Piastów. A jednak ta niemal pozbawiona dekoracji bryła potrafi zaciekawić swoją historią...
Położenie i geneza miejscowości
Dwór w Białobrzeziu (niem. Schloss Rothschloss) znajduje się w powiecie strzelińskim, na prawym brzegu rzeki Ślęzy. Sama miejscowość od średniowiecza była związana z dobrami książęcymi Piastów legnicko-brzeskich. Pierwsza wzmianka o Białobrzeziu pochodzi z 1481 roku, kiedy funkcjonował tu już książęcy ośrodek administracyjny. To właśnie jego istnienie stało się podstawą późniejszej budowy dworu, który od początku miał charakter bardziej urzędowy niż rezydencjonalny.
Późnogotycki początek – urząd, nie pałac
Najstarsza faza obiektu sięga ostatniego ćwierćwiecza XV wieku. Wzniesiono go jako siedzibę książęcego urzędu podatkowego księstwa brzeskiego, który wcześniej funkcjonował w Niemczy. Budynek miał charakter użytkowy i obronno-administracyjny, a nie reprezentacyjny. Była to trzykondygnacyjna, podpiwniczona budowla na planie prostokąta, z układem jednotraktowym i centralną sienią. W piwnicach zastosowano sklepienia kolebkowe, co wskazuje na solidny, jeszcze późnogotycki sposób wznoszenia obiektów książęcych.
Renesansowa przebudowa i ambicje Piastów
Najważniejszy etap rozwoju dworu przypada na połowę XVI wieku, kiedy został on przebudowany w stylu renesansowym w latach 1553-1560 oraz ponownie w okresie około 1570-1582. Prace te wiąże się z działalnością księcia legnickiego Fryderyka III oraz warsztatem Giovanniego i Giovanniego Battisty Parrów działających na Śląsku. W tym czasie budynek zyskał nową, bardziej reprezentacyjną formę, dekorowane elewacje w technice sgraffito, kamienne obramienia okien oraz wyraźnie zaakcentowane naroża z boniowaniem. Wprowadzono także bogaty detal architektoniczny, który miał podkreślać prestiż książęcej siedziby administracyjnej. Najbardziej rozpoznawalnym elementem z tego okresu pozostaje kartusz z piaskowca z herbem Piastów oraz łacińska inskrypcja „VERBUM DOMINI MANET IN AETERNUM 1553”, umieszczona w ryzalicie fasady.
Od Piastów do Prus – zmiany właścicieli
Po śmierci Jerzego Wilhelma, ostatniego księcia z linii Piastów brzeskich, w 1675 roku, dobra w Białobrzeziu przeszły pod panowanie Habsburgów, a następnie Hohenzollernów. Zmiana właścicieli nie oznaczała natychmiastowego upadku obiektu, ale rozpoczęła długi proces jego przekształceń i stopniowej utraty pierwotnej funkcji. Od około XIX wieku majątek był dzierżawiony przez rodzinę Rohde, która zarządzała nim przez kolejne dekady. To właśnie w tym okresie dwór zaczął nabierać cech nowoczesnej rezydencji ziemiańskiej, tracąc jednocześnie swój pierwotny, administracyjny charakter.
Barok, neorenesans i kolejne przebudowy
W historii dworu szczególnie widoczna jest wielowarstwowość architektoniczna. Po 1707 roku w północnej części budynku urządzono kaplicę, a w drugiej połowie XVIII wieku wnętrza pokryto polichromiami, których fragmenty zachowały się do dziś w stanie szczątkowym. Kolejna istotna zmiana nastąpiła w 1886 roku, kiedy do fasady dobudowano ryzalit mieszczący klatkę schodową (dziś widać jeszcze ślady po schodach). Na przełomie XIX i XX wieku przeprowadzono kolejną dużą przebudowę w duchu neobarokowym. Powstało wówczas skrzydło zachodnie, które jednak zostało rozebrane w 1958 roku.
Ruina i współczesny stan zachowania
Po 1945 roku dwór stopniowo popadał w ruinę. Uszkodzenia wojenne, a następnie brak zabezpieczenia i decyzje rozbiórkowe doprowadziły do zniszczenia części konstrukcji. W kolejnych dekadach obiekt nie był zabezpieczany, co spowodowało postępującą degradację murów, stropów i detali architektonicznych. Obecnie zachowane są głównie mury nośne oraz pojedyncze elementy dekoracyjne, w tym fragmenty portali i inskrypcji. Planów i perspektyw na odbudowę - brak.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz