Na pierwszy rzut oka Białystok może wydawać się zwyczajnym miastem w północno-wschodniej Polsce, kojarzącym się z „królem disco-polo” Zenkiem Martyniukiem i Krzysztofem Kononowiczem, który 20 lat temu stał się viralem początków polskiego YouTube'a. Nic bardziej mylnego! Mało kto wie, że białostocki Pałac Branickich, nazywany „Wersalem Podlasia”, to jedna z najpiękniejszych rezydencji magnackich w Polsce. Ta późnobarokowa perła architektury od XVIII wieku zachwyca bogactwem detali, układem ogrodowym i historią rodu Branickich, którzy uczynili z Białegostoku centrum swojej potęgi. Dziś pałac pełni funkcję siedziby Uniwersytetu Medycznego, a jego ogrody przyciągają miłośników historii i architektury z całego kraju...
Historia pałacu Branickich w Białymstoku
Początki pałacu sięgają XVI wieku, kiedy na miejscu obecnej rezydencji wzniesiono gotycko-renesansowy zamek rodów Wiesiołowskich. W XVII wieku zamek przeszedł w ręce Branickich herbu Gryf, a Stefan Mikołaj Branicki zlecił jego przebudowę Tylmanowi z Gameren. W efekcie powstał okazały barokowy pałac, który w XVIII wieku hetman wielki koronny Jan Klemens Branicki przekształcił w imponującą rezydencję w stylu francuskim, z licznymi dziedzińcami, skrzydłami bocznymi i dekoracjami rzeźbiarskimi Jana Chryzostoma Redlera. Pałac przetrwał zawirowania dziejowe: od zaboru rosyjskiego, przez zniszczenia II wojny światowej, aż po odbudowę w latach 1946–1960. Dzięki staraniom konserwatorów i władz Uniwersytetu Medycznego, dziś pałac odzyskał część dawnej świetności.
Hetman i świetność epoki saskiej
Jan Klemens Branicki (1689–1771), jeden z najpotężniejszych magnatów Rzeczypospolitej, uczynił z Białegostoku centrum życia politycznego, kulturalnego i artystycznego. Pałac był jego salonem politycznym – gościł monarchów, m.in. Augusta II i Augusta III, Stanisława Augusta Poniatowskiego, cesarza Józefa II oraz Ludwika XVIII, a także wybitnych poetów i artystów, takich jak Franciszek Karpiński czy Elżbieta Drużbacka. Hetman wraz z żoną Izabelą Branicką (z Poniatowskich) rozwijał rezydencję przez niemal pięćdziesiąt lat. To oni wprowadzili do pałacu teatr, orkiestrę i zespół baletowy, a rozległe ogrody barokowe stały się miejscem spacerów, zabaw i reprezentacyjnych uroczystości.
Po bezpotomnej śmierci Jana Klemensa roku pałac utracił funkcję magnackiej rezydencji i przeszedł kolejno w ręce spadkobierców oraz władz pruskich i rosyjskich, tracąc dawny splendor. W XIX i XX wieku częściowo wykorzystywano go w celach administracyjnych i edukacyjnych, a po odbudowie po II wojnie światowej stał się siedzibą Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku. Dziś wnętrza służą uczelni, a reprezentacyjne sale są dostępne dla turystów do zwiedzania. Pałac Branickich w Białymstoku stał się symbolem miasta i jednym z najważniejszych zabytków epoki saskiej w Polsce.
Ogrody barokowe – perełka Wersalu Podlasia
Ogrody pałacowe, podzielone na część górną i dolną, zachowały układ parterów dywanowych, alei i pawilonów. Górny ogród francuski z parterami bukszpanowymi, fontannami i rzeźbami jest bezpośrednim przedłużeniem pałacu, natomiast dolny ogród w stylu angielskim oferuje promenady, altany i pawilony, w tym Pawilon Chiński i Pawilon Włoski. Znajduje się tu także imponujący Pawilon pod Orłem, dawniej woliery dla ptaków. System wodny, stawy, kanały i liczne boskiety tworzą spójną kompozycję z architekturą pałacu, przywołując atmosferę XVIII-wiecznej rezydencji magnackiej. Prace rewaloryzacyjne prowadzono od lat 90. XX wieku, a dziś ogród barokowy w Białymstoku jest jednym z najlepiej odtworzonych w Polsce.
To nie wszystko. Wieża zegarowa Bramy Wielkiej skrywa XV-wieczny mechanizm, który nadal działa, a na jej szczycie widnieje herb Gryf – symbol rodu Branickich. W okresie świetności pałac posiadał własny teatr, orkiestrę i zespół baletowy, a kurtyna sceniczna sprzedana w XIX wieku do Anglii przepadła bez śladu. Pałac inspirował polskich artystów i architektów, a jego wizerunek znalazł się na monetach okolicznościowych i znaczkach pocztowych. Jednocześnie teren parku pałacowego nosi ślad tragicznej historii – 27 czerwca 1941 roku Niemcy przeprowadzili tu egzekucję setek Żydów; wydarzenie to znane jest jako „czarny piątek”.
Pałac Branickich w Białymstoku to nie tylko zabytek architektury barokowej, ale także symbol historii i kultury Podlasia. Jako „Wersal Podlasia” łączy w sobie splendor magnackiej rezydencji, bogactwo ogrodów barokowych i fascynujące historie rodu Branickich. Dziś jest miejscem nauki, turystyki i kultury, które przypomina o swojej wielowiekowej przeszłości i znaczeniu dla historii Polski.
Zobacz też pałac Branickich w Choroszczy.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)
Warto zobaczyć w okolicy:
