Trupel – opuszczona kaplica grobowa. Królowie merynosów na pruskiej wsi

Aż trudno uwierzyć, że wśród malowniczych lasów i pól słoneczników leży wieś o mrocznej nazwie Trupel. Skąd właściwie wzięło się takie miano? Najbardziej znana jest lokalna legenda o królowej Elli von Stangen, która miała utonąć w jeziorze. Według opowieści sługa, odnajdując jej ciało, miał krzyczeć „trup Elli!”, a od tego okrzyku miały powstać nazwy jeziora i sąsiedniej wsi. To jednak tylko legenda. Faktem natomiast jest zapomniany cmentarz w kształcie liścia lipy i splądrowana kaplica grobowa - nieliczne pamiątki po dawnych właścicielach wsi, którzy przyjechali tu z Anglii i otworzyli nowoczesną hodowlę merynosów. 

Trupel - wieś z historią sięgającą średniowiecza

Trupel, dawniej znany również jako Traupel i Trupil, należy do miejscowości o znacznie ciekawszej przeszłości, niż sugerowałby jego dzisiejszy wygląd. Wieś leży na Pojezierzu Iławskim, na północ od jeziora Trupel, około 8 km od Kisielic i 18 km od Iławy (województwo warmińsko-mazurskie). Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z 1326 roku. W średniowieczu mieszkała tu ludność pruska, a sołtys Nikolaus miał między innymi prawo prowadzenia karczmy oraz połowu ryb w jeziorze. Przez kolejne stulecia Trupel wielokrotnie zmieniał właścicieli. Początkowo należał do biskupów pomezańskich, później znalazł się w rękach Erharda von Queisa i Georga von Polenza, a w 1541 roku został przekazany polskiemu szlachcicowi Mikołajowi Chomentowskiemu. Później majątek należał między innymi do rodów von Polentz i von Auerswald, a od 1800 roku pozostawał w rękach Otto Friedricha von Beneckendorffa und von Hindenburga. W XVIII wieku Trupel był już podzielony na Trupel Górny i Dolny, z osobnymi folwarkami. Według zachowanych danych w 1817 roku mieszkały tu 161 osoby, w 1831 roku - 153, a w drugiej połowie XIX wieku liczba mieszkańców przekroczyła 280.  Z historią wsi wiąże się też mało znany epizod z czasów napoleońskich. W 1812 roku, podczas przemarszu wojsk francuskich, w Truplu urządzono lazaret dla chorych, wśród których znajdowali się żydowscy kupcy i handlarze. Zmarłych chowano na prowizorycznym cmentarzu przy drodze w kierunku Ogrodzieńca. Nekropolia nie przetrwała - w 1928 roku w tym miejscu powstało boisko szkolne.  Co ciekawe, w XIX wieku znaczna część mieszkańców okolicy miała posługiwać się językiem polskim, mimo że miejscowość znajdowała się w granicach państwa pruskiego. Trupel nie był więc wyłącznie spokojną wsią rolniczą. Przez stulecia przecinały się tu wpływy różnych właścicieli, kultur i języków, a największe zmiany przyniósł dopiero XIX wiek.

Anglicy w Truplu. Albersowie budują swój majątek

W 1837 roku Trupel przeszedł w ręce dwóch przybyszów z Anglii - Henry'ego i Christophera Albersów. To właśnie ich nazwisko jest dziś najmocniej związane z historią miejscowości. Bracia kupili majątek od Liny von Polentz, wnuczki Hindenburgów, za zgodą króla Prus. Nie poprzestali na przejęciu istniejącego gospodarstwa. Podzielili dobra na trzy folwarki: Trupel, Trupel Górny i Trupel Dolny, a następnie zaczęli przebudowywać je według wzorów nowoczesnego gospodarstwa angielskiego. W latach 1857-1874 powstały między innymi stajnie, stodoły, spichlerze zbożowe, kuźnie, mleczarnia, dwie owczarnie i dom zarządcy. Albersowie inwestowali również w maszyny rolnicze, drogi oraz meliorację i drenaż pól.  Szczególnie ciekawie wyglądała hodowla owiec. Christopher Albers sprowadził z Meklemburgii około 100 sztuk owiec rasy merynos i założył nowoczesne stado rozpłodowe. Rozwój gospodarstwa przynosił efekty, dlatego Albersowie mogli pozwolić sobie na kolejne inwestycje, w tym budowę dużego dworu, który mieszkańcy zaczęli nazywać pałacem. Rezydencję otaczał park krajobrazowy urządzony w stylu angielskim, przechodzący dalej w las. Rozbudowa majątku miała znaczenie nie tylko dla samych właścicieli. Gospodarstwo dawało pracę mieszkańcom, a rozwój folwarków zmieniał również wygląd całej miejscowości. W Truplu działały obiekty związane z produkcją rolną, w tym kuźnie i mleczarnia. Georg Albers, jeden z późniejszych właścicieli, miał ponadto przekazać swoim pracownikom niewielkie działki ziemi. W domu zarządcy Domberta urządził zajazd, sklep z artykułami kolonialnymi oraz małą placówkę pocztową, a jezioro wraz z otaczającym je laskiem wydzierżawił rybakowi Kanowskiemu z Jędrychowa. Rozwój majątku zakończył się wraz z kryzysem gospodarczym lat 30. XX wieku. Georg Albers sprzedał większość dóbr i pozostawił sobie jedynie dwór wraz z parkiem i ogrodem. 

Kaplica Albersów i cmentarz na planie liścia lipy

Jednym z najbardziej niezwykłych śladów po dawnych właścicielach jest cmentarz rodowy Albersów, położony na południowym skraju wsi, przy parku. Jego założenie ma nietypowy kształt - alejki obsadzone starymi lipami i dębami tworzą zarys liścia lipy. Drzewa mają dziś około 100-130 lat, dzięki czemu układ cmentarza nadal można odczytać w terenie.  Na wzniesieniu w obrębie nekropolii stoi neogotycka kaplica grobowa Albersów, wzniesiona około 1850 roku. Budowlę wykonano z cegły na planie kwadratu, z elementami dekoracyjnymi z piaskowca. Forma kaplicy nawiązuje do angielskiego neogotyku, co dobrze pasuje do pochodzenia rodziny, która sprowadziła ten styl do swojego majątku w Prusach. Według przekazów w kaplicy pochowano członków rodziny Albersów, a przed wejściem zachował się ich herb. Dziś budynek jest już tylko cieniem dawnej budowli. Cmentarz był kiedyś otoczony ceglanym murem, z którego pozostały pojedyncze słupki, między innymi przy dawnym wejściu. Jeszcze bardziej przygnębiający jest stan krypty. Znajdowały się w niej metalowe trumny, które zostały rozbite i ograbione. Wewnątrz pozostały fragmenty blachy, szczątki i śmieci. Obiekt został wpisany do rejestru zabytków w 1983 roku, natomiast sam cmentarz wpisano do rejestru dziewięć lat później.  Dziś najważniejszym problemem jest stan techniczny kaplicy, szczególnie dachu. O planach jej remontu wspominano zarówno w dawnym Planie odnowy sołectwa Trupel, jak i w gminnych programach opieki nad zabytkami, jednak poza zabezpieczeniem obiektu nic się nie wydarzyło.

Co zostało po dawnym majątku? Kuźnia, park i ślady pałacu

Po pałacu Albersów nie ma już dziś śladu. Budynek przetrwał okres powojenny w bardzo złym stanie, a w miejscu dawnej rezydencji w latach 60. XX wieku wybudowano szkołę. Według relacji mieszkańców po wojnie we wsi znajdowało się więcej spalonych i zniszczonych zabudowań. Wspomnienia mieszkańców wskazują między innymi na gorzelnię, która miała spłonąć po pojawieniu się w Truplu żołnierzy Armii Czerwonej. Nie zachowały się jednak budynki, które pozwalałyby dziś odtworzyć pełny obraz dawnego majątku. Znacznie więcej można wyczytać z pojedynczych pozostałości. Jedną z nich jest park krajobrazowy nad jeziorem, będący częścią dawnego założenia dworskiego. Drugą - zabudowania folwarczne, które przypominają o przemysłowym wręcz rozmachu XIX-wiecznego gospodarstwa Albersów. Najbardziej konkretnym zabytkiem dawnej infrastruktury gospodarczej jest XIX-wieczna kuźnia stojąca przy drodze z Ogrodzieńca w kierunku Gulbia. Do 1939 roku funkcjonował tu także posterunek celny.  W terenie można więc dziś odnaleźć kilka różnych warstw historii: średniowieczną wieś, ślady XIX-wiecznych folwarków, park założony przez Albersów, rodowy cmentarz z neogotycką kaplicą oraz XIX-wieczną kuźnię.

Dzisiaj Trupel nie przypomina już miejsca, które w XIX wieku musiało robić wrażenie rozmachem majątku Albersów. Zostały pojedyncze zabudowania, park, stare drzewa, kuźnia i cmentarz ukryty na skraju wsi. Najbardziej przyciągnęła mnie oczywiście neogotycka kaplica - wymowna pamiątka po rodzinie, która przez kilkadziesiąt lat tak mocno zmieniła tę niewielką pruską wieś.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)

Jak dojechać do kaplicy w Truplu?

Warto zobaczyć w okolicy:

Pałac w Ponarach

Kanał Elbląski

Pałac w Drogoszach

Zamki krzyżackie w Kwidzynie i Gniewie

Ostatnia partia szachów. Pałac w Ponarach

Nad brzegiem jeziora Narie, z dala od turystycznych szlaków. stoi jedna z ciekawszych i jednocześnie najbardziej niedocenionych rezydencji dawnych Prus Górnych. Pałac w Ponarach przez ponad 250 lat należał do rodu von der Groeben, a jego historia łączy beztroskę dawnego ziemiańskiego życia z wojennymi dramatami. Gdy przyjechałam do miejscowości, przed pałacem natknęłam się na trzech mężczyzn raczących się trunkami alkoholowymi. Z pewną niepewnością do nich zagadałam i... dzięki temu oprowadzona po zrujnowanej rezydencji. Często narzekamy na lokalnych mieszkańców, że niszczą pałace, wynoszą z nich, co się da, nie szanują zabytku. W tym wypadku myślę jednak, że to właśnie dzięki ich "nadzorowi" Ponary zachowały się jeszcze w całkiem niezłym stanie. A co zobaczyłam wewnątrz pałacu?

Ponary i ród von der Groeben. Historia majątku nad jeziorem Narie

Pierwsze wzmianki o Ponarach (w woj. warmińsko-mazurskim) pojawiają się już w XIV wieku. Nazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od jeziora Narie - pruski przedrostek „pa” oznaczał „nad”. Okolica była jednak zamieszkana znacznie wcześniej. Archeolodzy odkryli tu kurhany i cmentarzyska z epoki brązu oraz starszej epoki żelaza. W XVI wieku majątek należał do rodziny Behrenreuterów, później przeszedł w ręce rodu Schoultz von Ascherade. To właśnie z ich czasów najpewniej pochodzi pierwszy murowany dwór obronny, którego fragmenty zachowały się do dziś w przyziemiu pałacu.

Pod koniec XVII wieku dobra kupił Friedrich von der Groeben - generał związany z armią Jana III Sobieskiego, uczestnik odsieczy wiedeńskiej i walk przeciw Turkom. Wkrótce Ponary stały się jedną z głównych siedzib rodu von der Groeben i pozostawały w ich rękach aż do 1945 roku. W XVIII wieku ustanowiono tu majorat rodzinny, a majątek stopniowo rozbudowywano. W XIX wieku dobra liczyły kilka tysięcy hektarów i obejmowały folwarki, lasy oraz jezioro Narie. Sama wieś rozwijała się wokół majątku ziemskiego - jeszcze przed wojną większość mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa i leśnictwa.

Pałac w Ponarach. Barokowa rezydencja przebudowywana przez stulecia

Obecny pałac powstał pod koniec XVII wieku na bazie wcześniejszego dworu. Budowla była później wielokrotnie przebudowywana, dzięki czemu połączyła cechy baroku i klasycyzmu. Rezydencję wzniesiono na planie prostokąta z charakterystycznymi ryzalitami oraz jońskimi pilastrami zdobiącymi elewacje. W drugiej połowie XIX wieku zmieniono układ wejścia, przebudowano dach i dobudowano od strony ogrodu oficynę połączoną z pałacem murami, tworząc niewielki wewnętrzny dziedziniec.

Do dziś na elewacjach zachowały się kartusze herbowe dawnych właścicieli. Na północnej fasadzie widnieją herby Johanna Georga von der Groeben i Gertrudy Gottlieb von Troschke z datą 1743. Nad wejściem umieszczono natomiast herby Wilhelma Arthura von der Groeben i Agnes von Kleist wraz z datą 1893. W południowej części pałacu znajdował się dawniej taras ogrodowy z ażurową altaną porośniętą roślinnością. Wnętrza wyposażone były m.in. w rzeźbione drewniane schody, klasycystyczne kominki i piece kaflowe ustawione na dębowych nogach.

Tragiczny koniec rodu i wojenne losy pałacu w Ponarach

Ostatni właściciele opuścili Ponary w styczniu 1945 roku. Dwudziestosiedmioletni Konrad Karl von der Groeben wyjechał wraz z żoną, ale w pałacu została jego matka - Benita von Finckenstein (54 lata) - oraz część służby. Według lokalnych przekazów Benita po wkroczeniu Armii Czerwonej miała jeszcze rozegrać partię szachów z radzieckim komendantem. Niedługo później została rozstrzelana. Pozostałych mieszkańców wywieziono.

Sam pałac uniknął większych zniszczeń wojennych. Po 1945 roku działał tu ośrodek wypoczynkowy jednej z toruńskich fabryk. W tym czasie budynek kilkukrotnie przebudowywano i upraszczano jego wnętrza. Z dawnego wyposażenia zachowały się głównie piece kaflowe oraz fragmenty stolarki. Część wyposażenia i portretów rodowych trafiła do Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Znajdują się tam m.in. portrety członków rodziny von der Groeben oraz wyjątkowy angielski portret Alberta von Tettau, związany z historią narzeczonego poległego w wojnie z Francuzami na początku XVIII wieku.

Pałac w Ponarach dziś. Opuszczona rezydencja nad jeziorem Narie

Dziś pałac pozostaje własnością prywatną i od lat czeka na kompleksowy remont. Budynek jest częściowo zabezpieczony, ale większość pomieszczeń stoi pusta. Mimo zaniedbania nadal można dostrzec skalę dawnej rezydencji oraz układ rozległego założenia pałacowo-folwarcznego. W skład zespołu wchodziły niegdyś również park krajobrazowy schodzący aż do jeziora Narie, cmentarz rodowy, oficyna, czworaki oraz zabudowania gospodarcze.

Kilka lat temu Ponary odwiedzili potomkowie rodu von der Groeben. Pojawiały się również pomysły przekształcenia pałacu w ekskluzywny pensjonat, jednak do dziś nie ogłoszono konkretnych planów rewitalizacji. Opuszczona rezydencja nadal przyciąga miłośników historii, architektury i urbexu, a dzięki położeniu nad jeziorem Narie ma potencjał, by ponownie stać się jednym z ciekawszych zabytków dawnych Prus Górnych. Tylko czy to kiedyś nastąpi?

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Jak dojechać do pałacu w Ponarach?

Zwiedzanie pałacu w Ponarach, cennik i godziny otwarcia: 

pałac opuszczony, nieudostępniony do oficjalnego zwiedzania. 

Warto zobaczyć w okolicy:

Pałac w Drogoszach

Prosna - ruiny pałacu

Cmentarz ze swastyką

Grobowiec-piramida w Rapie

Nie-Boska komedia. Opuszczony pałac w Czerniewie

Pałac w Czerniewie nie należy do miejsc szeroko znanych ani opisanych w przewodnikach. Stoi trochę na uboczu, schowany wśród drzew i pozostałości dawnego majątku. A jednak jego historia okazuje się zaskakująco bogata. Przewijają się tu średniowieczne dobra kościelne, ziemiańskie rody, kampania wrześniowa oraz bitwa nad Bzurą, a później typowy dla powojennej Polski los przejętej rezydencji – PGR i stopniowa degradacja. Uchylmy skrzypiące wrota i zajrzyjmy do wnętrza tej niezwykłej rezydencji...

Historia miejscowości Czerniew 

Czerniew (Czerniewo) w gminie Kiernozia w województwie łódzkim to dziś spokojna, rolnicza wieś, ale jej historia zaczyna się dużo wcześniej niż mogłoby się wydawać. W XIV wieku jej należały do Kościoła, a w źródłach z 1303 roku pojawia się informacja o wydzieleniu Kiernozi z obszaru Czerniewa – co pokazuje, że ten rejon miał znaczenie administracyjne i gospodarcze już ponad 700 lat temu. Z czasem ziemie zaczęły przechodzić w ręce rodów szlacheckich. W XV i XVI wieku pojawiają się Czerniewscy herbu Junosza, później Kiernoscy, a od przełomu XVIII i XIX wieku Łączyńscy herbu Nałęcz, którzy związali te tereny z większym majątkiem w Kiernozi. W XIX wieku i na początku XX wieku właściciele zmieniali się jeszcze kilka razy – przewijają się tu Lasoccy i Ostrowscy, aż w końcu w 1921 roku majątek trafia w ręce Zdzisława Boskiego. 

Pałac w Czerniewie – ambicja jednego gospodarza

Zdzisław Boski w latach 1925–1927 zbudował obecny pałac – prostokątny plan, ceglana konstrukcja, wysoki czterospadowy dach i dwa wyraźne ryzality po bokach są do dziś jego znakami rozpoznawczymi. Od frontu uwagę przyciąga portyk z czterema filarami, nad którym znajduje się taras, który w międzywojennych rezydencjach miał dawać efekt reprezentacyjnego wejścia. Całość utrzymana jest w stylu neorenesansowym, łącząc elegancję dawnych epok z nowoczesnością początku XX wieku. Z tyłu zaplanowano taras wsparty na arkadach i schody prowadzące w stronę parku. 

Park, kasztanowce i ślady dawnego majątku

Dziś łatwo przeoczyć, jak rozległy był kiedyś ten majątek. Pałac nie stał sam, lecz był częścią większego założenia, w którym wszystko miało swoje miejsce: część rezydencjonalna, folwark, zabudowania gospodarcze i zaplecze dla pracowników. Do pałacu prowadziła aleja kasztanowców, która do dziś jest jednym z najbardziej czytelnych śladów dawnej świetności. To właśnie ona buduje pierwsze wrażenie, nawet jeśli reszta założenia jest już mocno przekształcona. Wokół znajdował się park krajobrazowy, dziś już w dużej mierze zdziczały, ale nadal obecny w terenie. Zostały też fragmenty bramy, podjazdu i układu przestrzennego, który pozwala sobie wyobrazić, jak to miejsce wyglądało w okresie międzywojennym.

Wojna, sztab i 1939 rok – wtedy wszystko się zmienia

We wrześniu 1939 roku we wnętrzach pałacu ulokowano sztab armii „Pomorze” dowodzonej przez generała Władysława Bortnowskiego. W Czerniewie zapadały decyzje wojenne, a okolica stała się częścią dramatycznych wydarzeń kampanii wrześniowej. W pobliżu dochodziło do starć z niemieckimi oddziałami pancernymi. Przez chwilę ta spokojna wieś znalazła się w samym środku wojny, a niedaleko rozegrała się największa potyczka kampanii wrześniowej – Bitwa nad Bzurą. Wspomniana armia „Pomorze” wraz z armią „Poznań” starły się z Niemcami: z 8 Armią i 10 Armią z Grupy Armii Południe „Süd”. 

Po wojnie: PGR i zupełnie inny świat

Po 1945 roku historia Czerniewa zmienia się tak, jak w wielu podobnych miejscach w Polsce. Majątek zostaje przejęty przez państwo w ramach reformy rolnej, a pałac trafił do Państwowego Gospodarstwa Rolnego. Dawna rezydencja stała się budynkiem administracyjnym i mieszkaniowym. Wnętrza przebudowano i dostosowano do nowych potrzeb, często bez oglądania się na pierwotny układ. W latach 90. w pałacu nadal mieszkali pracownicy gospodarstwa rolnego, ale był to już końcowy etap funkcjonowania tej struktury.

Dziś – zapomniany pałac w ruinie

Obecnie pałac w Czerniewie jest własnością prywatną, ale nie pełni stałej funkcji. Nie został zabezpieczony ani odrestaurowany, przez co stopniowo popada w degradację. Mimo tego wciąż można w nim zobaczyć ślady dawnej świetności: proporcje, bryłę, detale i układ przestrzenny. Wewnątrz zachowała się oryginalna klata schodowa z łukowymi przejściami wspartymi na kolumnach. Pozostała część budynku wciąż nosi ślady dawnych mieszkańców oraz biur, które się tu zachował. Niestety brak renowacji też zrobił swoje – część stropów zaczyna się walić.

Pałac nie figuruje w rejestrze zabytków, ale znajduje się w ewidencji wojewódzkiej jako część zespołu dworsko-folwarcznego. A to oznacza, że jego historia jest formalnie zauważona, nawet jeśli w praktyce wciąż czeka na swoją drugą szansę. Z doświadczenia jednak wiem, że to nic nie oznacza – tu potrzebne są realne działania i zabezpieczenie obiektu. Czy one kiedykolwiek nastąpią?

Więcej zdjęć niżej.

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Jak dojechać do pałacu w Czerniewie?

Zwiedzanie pałacu w Czerniewie, cennik i godziny otwarcia: 

pałac opuszczony, nieudostępniony do oficjalnego zwiedzania. 

Może Cię zainteresować:

Pałac w Dobrocinie

Pałac w Bożkowie

Pałac w Targoszynie

Pałac w Guzowie