Imperium Grohmanów na Księżym Młynie. Od fabrykanckiej potęgi do opuszczonej przędzalni

Księży Młyn to miejsce, gdzie przed laty tworzyła się historia łódzkiego przemysłu. To właśnie tam można natrafić na ślady imperium Grohmanów – jednej z rodzin, które współtworzyły włókienniczą potęgę Łodzi. Budynki ich fabryki, rezydencje i charakterystyczna brama do dziś tworzą specyficzny krajobraz tej dzielnicy. Dziś część tych budynków dostała drugie życie, inne powoli popadają w zapomnienie. A niektóre – jak dawna przędzalnia cienkoprzędna Henryka Grohmana – przyciągają artystów graffiti, miłośników urbexu i od lat czekają na swój moment. Zobaczcie, jak wygląda dziś część największego kompleksu przemysłowego Łodzi. 

Ludwik Grohman i początki imperium

Historia przemysłowego rodu Grohmanów w Łodzi zaczyna się od Ludwika Grohmana (1826–1889), który przejął rodzinny interes po swoim ojcu Traugocie – saksońskim tkaczu, osiadłym najpierw w Zgierzu, a potem w Łodzi. To właśnie na terenach dawnego posiadła wodno-fabrycznego „Lamus” nad rzeką Lamus powstała fabryka tkanin bawełnianych, która z czasem rozrosła się w jeden z ważniejszych zakładów przemysłowych miasta. Po śmierci ojca w 1874 roku Ludwik przejął stery przedsiębiorstwa i przekształcił je w firmę działającą pod własnym nazwiskiem. Rozwijał zakłady, inwestował w infrastrukturę przemysłową i instytucje miejskie – był współzałożycielem Banku Handlowego w Łodzi i organizatorem pierwszej fabrycznej straży ogniowej.

Ludwik i Henryk Grohmanowie

Henryk Grohman – rozwój i modernizacja zakładów

Po śmierci Ludwika w 1889 roku prowadzenie firmy przejął jego najstarszy syn, Henryk Grohman (1862–1939). To on wprowadził przedsiębiorstwo w nową fazę rozwoju. Rozbudował zakłady o kolejne wydziały produkcyjne i stworzył nowoczesny, wielooddziałowy kompleks włókienniczy. Jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych projektów była monumentalna brama prowadząca do tkalni przy ul. Targowej – dziś znana jako „Beczki Grohmana”. W rzeczywistości charakterystyczne kolumny bramy nie przedstawiają beczek, lecz stylizowane szpulki nici, symbol branży włókienniczej. W 1921 roku zakłady Grohmanów połączyły się z przedsiębiorstwem Scheiblerów, tworząc gigantyczne „Zjednoczone Zakłady Włókiennicze Karola Scheiblera i Ludwika Grohmana”, które stały się największym kompleksem przemysłowym w Łodzi. Henryk był mecenasem kultury, kolekcjonerem i znawcą sztuki, który wspierał artystów (m.in. gościł Ignacego Jana Paderewskiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza), gromadził dzieła sztuki oraz przekazywał swoje bogate zbiory – m.in. grafiki, ceramikę, instrumenty i księgozbiór – do instytucji takich jak Muzeum Narodowe w Warszawie, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie czy biblioteka publiczna w Łodzi.

Przędzalnia Grohmana pod koniec XIX wieku i współcześnie 

Co dziś przypomina o Grohmanach?

Dziś po imperium Grohmanów wciąż można znaleźć w Łodzi kilka charakterystycznych śladów. Dawna Fabryka Ludwika Grohmana została odrestaurowana i mieści obecnie siedzibę Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Zachowała się również słynna brama z „Beczkami Grohmana”, będąca jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli industrialnej Łodzi. Do tego dochodzą dwie rezydencje należące do rodziny: willa Ludwika Grohmana przy ul. Tylnej oraz willa Henryka Grohmana przy ul. Tymienieckiego – ta ostatnia stoi zaledwie kilka kroków od dawnej przędzalni.

Odnowiona część fabryki | Beczki Grohmana (oba zdjęcia za: Wikipedia)

Przędzalnia Cienkoprzędna Henryka Grohmana – ceglany kolos

Mnie jednak najbardziej zainteresowała Przędzalnia Cienkoprzędna Henryka Grohmana przy ul. Tymienieckiego. To ogromny, czterokondygnacyjny budynek z czerwonej cegły, który od lat stoi opuszczony i powoli popada w ruinę. Powstał pod koniec XIX wieku – budowę rozpoczęto w 1889 roku, a sam zakład uruchomiono w 1896 roku. Przędzalnia dysponowała około 20 tysiącami wrzecion i była ważnym elementem rozwijającego się kompleksu przemysłowego Grohmanów. Najprawdopodobniej zaprojektował ją Hilary Majewski, ówczesny architekt miejski Łodzi. Budynek wzniesiono na planie zbliżonym do kwadratu, a wnętrza tworzyły ogromne hale produkcyjne wsparte systemem żeliwnych słupów ustawionych w sześciu rzędach. Z zewnątrz uwagę zwracają dwa dekoracyjne szczyty oraz charakterystyczna prostopadłościenna wieża wodna w południowej elewacji. 

Od fabryki do opuszczonego zabytku

Losy przędzalni dobrze pokazują historię łódzkiego przemysłu. Po II wojnie światowej zakład został znacjonalizowany i działał w ramach przedsiębiorstwa Uniontex. W czasach PRL był nadal ważnym ośrodkiem produkcji włókienniczej – to właśnie tutaj z włókniarkami spotkał się Jan Paweł II podczas wizyty w Łodzi. Transformacja gospodarcza lat 90. okazała się jednak dla takich zakładów bezlitosna. Produkcja stopniowo wygasała, a ostatecznie zakończyła się około 2001 roku. Choć część obiektów doczekała się rewitalizacji, to zabytkowa przędzalnia od lat czeka na lepsze czasy...

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)

Pałac Poznańskiego w Łodzi. Historia potęgi i upadku najbogatszych łodzian

Jedną z największych potęg przemysłowych Łodzi zbudował Izrael Poznański – przedsiębiorca, który z rodzinnego handlu tkaninami stworzył rozległe imperium. Jego działalność na zawsze wpisała się w krajobraz miasta połowy XIX wieku, a liczne inwestycje ukształtowały charakter Łodzi. To właśnie jego, oszałamiający i potężny, pałac stanowi dziś dominantę północnej części centrum miasta. Odkryjmy wspólnie tę wspaniałą rezydencję, która opowie nam dzieje bajecznego rozkwitu i bolesnego upadku fortuny Poznańskich. 

Izrael Poznański – człowiek, który zbudował włókiennicze imperium

Izrael Poznański pochodził z rodziny kupieckiej – był wnukiem Izaaka z Kowala i najmłodszym synem Kalmana Poznańskiego oraz Małki z Lubińskich. Gdy miał rok, rodzina przeniosła się do Łodzi, gdzie ojciec rozwinął handel tkaninami i wybudował pierwszą piętrową kamienicę na Starym Mieście. Sam Izrael zdobywał doświadczenie od podstaw – jako nastolatek zajmował się handlem surowcami, a w wieku siedemnastu lat ożenił się z Leonią Hertz, której posag pomógł mu rozwinąć skrzydła w rodzinnym biznesie.

W 1871 rozpoczął, trwające do 1892, skupowanie działek przy ul. Ogrodowej 17–23, na których planował wznieść kompleks przemysłowy. W 1872 roku uruchomił nowoczesną tkalnię, a jego zakłady szybko przekształciły się w ogromny zakład produkcyjny z pełnym cyklem wytwarzania – od surowej bawełny po gotowe wyroby. Tuż obok fabryki zaczęła powstawać rezydencja właściciela. Budowę pałacu rozpoczęto w 1878 roku, a jego ostateczny kształt uzyskano na początku XX wieku. Nad projektami pracowali m.in. Hilary Majewski i Adolf Zeligson.

Pałac Poznańskiego – symbol potęgi i luksusu w centrum Łodzi

Z niewielkiego domu wyrósł rozległy pałac w stylu eklektycznym z przewagą neobaroku. Reprezentacyjna fasada została ozdobiona alegorycznymi rzeźbami odnoszącymi się do przemysłu i handlu. Od strony ogrodu znajdowały się oranżeria i przeszklony ogród zimowy. Rezydencja była jedną z pierwszych w Łodzi wyposażonych w elektryczność i centralne ogrzewanie. Najbardziej efektowna była część reprezentacyjna na pierwszym piętrze. Sala Lustrzana z kryształowymi żyrandolami, złoconymi sztukateriami i wysokimi oknami służyła balom i koncertom. 

W jadalni zachował się witraż z pawiem nad kominkiem oraz bogato rzeźbione boazerie. W salonach można zobaczyć oryginalne meble, fortepian, porcelanę i dekoracyjne piece kaflowe. W części prywatnej mieściły się apartamenty rodziny – sypialnia z secesyjnym wyposażeniem, buduar z toaletką, pokój kąpielowy z marmurowymi detalami oraz gabinet właściciela z ciężkimi meblami i dekoracyjnym stropem. Na parterze funkcjonowały biura i sklep firmowy, a w podziemiach – zaplecze gospodarcze. 

Upadek imperium i dramatyczne losy rodziny Poznańskich

Izrael Poznański zmarł 29 kwietnia 1900 roku, a dwa dni później spoczął w rodzinnym grobowcu na nowym cmentarzu żydowskim w Łodzi. W momencie śmierci jego majątek szacowano na 11 milionów rubli, a zarządzanie nim przejęli synowie fabrykanta: Ignacy, Herman, Karol i Maurycy. I wojna światowa i utrata rynków wschodnich osłabiły przedsiębiorstwo. W latach 30. XX wieku zadłużony majątek został przejęty przez bank, a rodzina straciła realny wpływ na imperium, które budowała przez dekady. Poznańscy wycofali się z życia gospodarczego Łodzi i opuścili miasto. Łódź po 1939 roku przestała być dla nich bezpiecznym miejscem – jako rodzina żydowskiego pochodzenia nie mieli już możliwości powrotu do dawnej pozycji ani majątku. Po wojnie fabryki zostały znacjonalizowane i działały jako Zakłady Przemysłu Bawełnianego im. Juliana Marchlewskiego (dawne „Poltex”).

Dziedzictwo Poznańskich – historia miasta w murach pałacu

Jeszcze w 1927 roku pałac stał się siedzibą Urzędu Wojewódzkiego, w czasie okupacji mieściła się w nim administracja niemiecka, a po 1945 roku – instytucje państwowe. Od 1975 roku w budynku działa Muzeum Miasta Łodzi. Oprócz historycznych wnętrz można tu zobaczyć wystawy poświęcone dziejom miasta i jego mieszkańcom. Jedna z ekspozycji przypomina postać pianisty Artura Rubinsteina urodzonego w Łodzi. W podziemiach prezentowana jest makieta XIX-wiecznego miasta, a czasowe wystawy pokazują zarówno historię przemysłu, jak i charakter wielokulturowej Łodzi.

Pałac przy ulicy Ogrodowej pozwala dziś zobaczyć, jak wyglądało życie jednej z najbogatszych rodzin przemysłowych w „ziemi obiecanej”. Kilka kroków od dawnych hal produkcyjnych zachowały się wnętrza, w których podejmowano gości, prowadzono interesy i budowano pozycję w mieście, które rosło razem z fabrycznymi kominami. Choć potęga Poznańskich upadła, pamięć po nich w tym miejscu pozostaje żywa. 

Podoba Ci się moja twórczość? 
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która doda mi energii do działania :-)